Miếu Thái Giám nằm ở tổ 6, thôn Phong Nam (trước 7/2025: xã Hòa Châu, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân [1]. Đây là di tích tín ngưỡng dân gian gắn liền với lịch sử hình thành lâu đời của làng cổ Phong Nam [1]. Ngôi miếu hiện nay được phục dựng theo hình thức nhà sàn, nằm cạnh một cây chiêm chiêm cổ thụ [1].
Nguồn gốc và sự tích truyền khẩu
Theo các tài liệu ghi lại, thôn Phong Nam bắt nguồn từ xứ Đà Ly xưa [1]. Cuốn “Văn hóa dân gian Hòa Vang” (NXB Đà Nẵng, 2008) cùng tài liệu “Đà Sơn, Đà Ly nhị xã Phan tộc phổ chí” cho biết xứ Đà Ly được người Việt khai canh từ năm 1404 thời nhà Hồ [1]. Các bậc tiền hiền họ Phan gồm Nhâm Quý Công, Mươi Quý Công và Lào Quý Công từ xứ Thanh vào vùng đất này khai phá, ban đầu sống chung với người Chăm trước khi người Chăm dần di chuyển về phía nam [1]. Địa giới xứ Đà Ly thuở trước khá rộng, phía bắc giáp núi Sơn Trà, phía nam giáp xứ Trà Kiệu, phía đông giáp Non Nước và phía tây giáp núi Chúa [1]. Đến năm 1841 dưới triều vua Thiệu Trị, xứ Đà Ly được đổi tên thành làng Phong Lệ [1]. Về sau, dòng chảy sông Cẩm Lệ (sông Yên) qua làng gây sạt lở lớn khiến việc qua lại cách trở, nên đến năm Thành Thái thứ 8 (nguồn ghi năm 1889), làng được tách thành Phong Lệ Nam (tổng Thanh An) và Phong Lệ Bắc (tổng Bình Thái) [1].
Về sự tích miếu Thái Giám, người dân địa phương lưu truyền miếu thờ một vị quan thái giám phò tá nhà vua đánh trận và tử trận tại khu vực này [1]. Ghi nhận công trạng, nhà vua truyền lệnh cho dân làng lập miếu thờ phụng [1]. Nguồn gốc niên đại miếu chưa được xác định rõ ràng qua văn bia [1]. Một số người dân cho rằng miếu có thể đã ra đời hơn 500 năm theo tiến trình định cư của người Việt tại địa phương [1]. Người già trong làng kể rằng miếu Thái Giám vốn là một trong bốn ngôi miếu trấn giữ bốn hướng của làng xưa, nhưng nay chỉ còn lại ngôi miếu này quay mặt về hướng nam [1].
Biến đổi kiến trúc và sinh hoạt tế tự
Lúc ban đầu, miếu Thái Giám được dựng đơn sơ với bốn cột gỗ trắc và mái lợp bằng tranh săng [1]. Về sau, dân làng tôn tạo lại bằng tường vôi vữa và lợp mái ngói âm dương [1]. Trải qua nhiều biến thiên thời gian, đến năm 1995, miếu được xây lại dưới hình thức một am thờ nhỏ [1]. Đến năm 2015, người dân làng Phong Nam tiến hành xây dựng mới ngôi miếu theo quy cách kiến trúc nhà sàn như hiện nay [1].
Hằng năm, dân làng tổ chức lệ cúng miếu vào ngày 2 tháng 7 âm lịch [1]. Thuở trước, làng Phong Nam cắt cử người luân phiên canh tác một sào đất công để lấy hoa lợi trang trải chi phí cúng tế [1]. Trong thời chiến, ruộng đồng bị hư hại nhiều nên việc tế lễ định kỳ từng có thời gian dài bị đứt quãng [1].
Căn cứ hoạt động thời chiến
Trong các giai đoạn chiến sự, khu vực miếu Thái Giám rậm rạp với các lũy tre gai bao bọc, lối vào chỉ là bờ ruộng nhỏ ngoằn ngoèo [1]. Cán bộ, du kích và lực lượng an ninh xã Hòa Châu đã chọn nơi này làm điểm hội họp kín, tiếp nhận thông tin cơ sở và triển khai các phương án chiến đấu [1]. Du kích địa phương đã đào ba căn hầm bí mật thông nhau luồn dưới những bụi tre quanh miếu để trú ẩn an toàn [1].
Về sau, khi địa điểm bị lộ, quân đối phương bắn nhiều đợt pháo cối và ca-nông vào khu vực quanh miếu [1]. Cây cối, vườn tược chung quanh bị hư hại nhiều; theo bài báo, không quả đạn nào rơi trúng ngôi miếu [1]. Cây chiêm chiêm cổ thụ hàng trăm năm tuổi đứng cạnh miếu bị mảnh đạn găm loang lổ và gãy cành, song thân cây vẫn trụ vững [1]. Người dân địa phương còn kể lại việc quân đối phương đưa xe ủi vào nhằm ủi sập miếu nhưng máy xe bất ngờ chết máy không hoạt động được [1]. Trong một trận càn khác, đối phương phát hiện miệng hầm bí mật nơi 12 cán bộ đang ẩn nấp và ném nhiều quả lựu đạn M26 xuống; theo bài báo, chỉ có 2 quả nổ, 4 cán bộ, chiến sĩ hy sinh, hàng chục quả khác không nổ [1].
Tra cứu liên quan
- Cụm di tích làng Phong Lệ: đình Phong Lệ, đình Phong Lệ Bắc
- Lễ hội truyền thống: lễ hội Mục đồng Phong Lệ
- Địa danh lân cận: phường Hòa Xuân, làng cổ Phong Nam, sông Cẩm Lệ
Điều còn chưa rõ
- Họ tên, quê quán và niên đại chính xác của vị quan thái giám được phối thờ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm khởi dựng miếu ban đầu chưa có bia ký hay tư liệu văn bản xác thực [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn ghi việc chia làng Phong Lệ vào “năm Thành Thái thứ 8 (1889)”, nhưng năm Thành Thái thứ 8 tương ứng năm 1896; chưa rõ mốc nào đúng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên gọi, vị trí cụ thể và thời gian mất đi của ba ngôi miếu còn lại trong nhóm “tứ miếu” làng Phong Nam xưa [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Lạ lùng miếu Thái Giám làng Phong Nam”, 17/09/2022, https://baodanang.vn/la-lung-mieu-thai-giam-lang-phong-nam-3234897.html, truy cập 23/10/2026.
