Lễ hội Mục đồng làng Phong Lệ (nay thuộc thôn Phong Nam, trước 7/2025 là xã Hòa Châu, huyện Hòa Vang, nay thuộc phường Hòa Xuân) là lễ hội tôn vinh trẻ chăn trâu gắn liền với tín ngưỡng thờ Thần Nông [1][2]. Lễ hội gắn với di tích đình Thần Nông được hình thành vào cuối thời vua Tự Đức và khu vực cồn Thần trong làng [1][2]. Sau lần tổ chức năm 1936 dưới triều vua Bảo Đại, lễ hội từng bị gián đoạn suốt 70 năm trước khi được phục dựng vào các năm 2007, 2010, 2014 và 2024 [1][2].
Nguồn gốc truyền thuyết cồn Thần và đình Thần Nông
Theo truyền khẩu dân gian, làng Phong Lệ xưa có một cồn cỏ [2]. Một hôm có người xua đàn vịt lên cồn, chân vịt bỗng nhiên bị dính chặt xuống đất như có lực níu lại [2]. Nghĩ có thần linh giáng hạ, dân làng không ai dám đến cồn và gọi nơi đó là Cồn Thần [2]. Về sau, một đàn trâu chạy lạc lên cồn, nhóm trẻ chăn trâu chạy tới tìm thì không hề hấn gì [2]. Từ sự việc đó, người dân cho rằng Cồn Thần chỉ cho phép trẻ chăn trâu tới gần [2]. Xóm Cồn từ đó mang tên xóm Đồng, trở thành chốn tụ họp của các mục đồng trong làng, dần dà phát triển thành lễ hội rước mục đồng hằng năm [2].
Lễ hội gắn chặt với đình Thần Nông làng Phong Lệ [1][2]. Theo Báo Tuổi Trẻ, ngôi đình này được hình thành vào cuối triều vua Tự Đức (1848 – 1883) [2]. Tháng 9/2001, đình Thần Nông được UBND thành phố đăng ký di tích kiến trúc nghệ thuật, và đến tháng 6/2007 được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố [2]. Không gian làng Phong Lệ còn có đình Phong Lệ, một di tích quan trọng khác của vùng đất này.
Nghi thức rước thần và vai trò của trẻ mục đồng
Trong tâm thức của người dân, Thần Nông là vị thần bảo trợ việc nông tang, mang lại mùa màng tươi tốt [1]. Cứ đến ngày mùng 1 tháng Tư âm lịch, người dân tổ chức lễ hội để tạ ơn thần linh và cầu mong “phong điều vũ thuận” [1][2]. Ban đầu lễ hội diễn ra theo định kỳ 3 năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, sau đó giãn dần ra 6 năm rồi 12 năm một lần [2]. Lễ vật cúng gồm hương đèn, hoa quả, trầu cau, rượu, đồ Thổ thần, xôi và gà luộc [1].
Cấu trúc nghi lễ gồm ba phần lễ và một phần hội [2]. Khởi đầu, đoàn rước gồm các bô lão, đại diện tộc họ, chủ ruộng cùng đông đảo trẻ mục đồng tập trung tại đình từ sáng sớm rồi tiến về cồn Thần [1][2]. Tại đây có tảng đá màu trắng, người chủ tế tiến hành dâng lễ xin Thần giáng thế [1]. Trẻ mục đồng cầm cờ chạy quanh cồn Thần, sau đó rước thần về an vị tại đình Thần Nông và đi dạo khắp các cánh đồng làng Phong Lệ [1][2]. Trẻ chăn trâu đóng vai trò nhân vật trung tâm: từ việc thu gom vật phẩm, nấu nướng đến dọn lễ cúng đều do mục đồng phụ trách [2]. Sau khi xong tế lễ, dân làng dọn tiệc ngay tại đình, nơi trẻ chăn trâu cùng các vị chức sắc cao niên ngồi dự bình đẳng, không phân biệt sang hèn hay chủ tớ [2].
Phần hội có điểm nhấn là đêm hát mục đồng và hát tuồng [1][2]. Đêm diễn vừa mang ý nghĩa tạ ơn các vị thần linh, vừa là dịp sinh hoạt văn nghệ dân gian để người nông dân giải trí sau chuỗi ngày lao động đồng áng [2]. Khác với nghi thức tế tự của lễ cúng mục đồng ở Hội An, lễ hội tại Phong Lệ có quy mô rước cộ và diễn xướng riêng biệt của cư dân nông nghiệp ven đô.
Các giai đoạn gián đoạn và phục dựng
Kỳ lễ hội tổ chức năm Bính Tý (1936), niên hiệu Bảo Đại thứ 11, là lần tổ chức cuối cùng thời phong kiến [1][2]. Do chiến tranh và biến động xã hội, hoạt động này bị gián đoạn suốt 70 năm [1][2]. Tuy lễ hội lớn không diễn ra thường xuyên, người dân Phong Lệ vẫn duy trì việc thờ cúng đình Thần Nông và cúng cồn Thần vào ngày mùng 1 tháng Tư âm lịch hằng năm [2].
Đến năm 2007, lễ hội được phục dựng lại với sự hỗ trợ của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Hội Văn nghệ dân gian thành phố Đà Nẵng cùng sự đóng góp của người dân [1][2]. Sau đó, chính quyền và nhân dân tiếp tục tổ chức vào các năm 2010 và 2014 [1][2]. Đến ngày 7 và 8/5/2024, UBND huyện Hòa Vang (cũ) tiếp tục tổ chức phục dựng quy mô lễ hội [1][2]. Do quá trình chỉnh trang đô thị, cồn Thần cũ bị di dời sang vị trí mới, khiến đoàn rước mục đồng phải đi qua cầu và hạ thấp cờ phướn trong lộ trình di chuyển [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh và di tích liên quan: phường Hòa Xuân, làng cổ Phong Nam, đình Phong Lệ, phường Cẩm Lệ
- Phong tục mục đồng xứ Quảng: lễ cúng mục đồng, phường Hội An
- Di tích đình làng khác: đình Hải Châu, đình Túy Loan
Điều còn chưa rõ
- Phương vị của cồn Thần có mâu thuẫn giữa hai phần trong bài viết của Báo Nhân Dân: phần lời ghi cồn Thần nằm ở phía đông làng, nhưng chú thích ảnh cùng bài lại ghi cồn Thần nằm ở phía tây làng Phong Lệ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Chu kỳ tổ chức lễ hội thời xưa: Báo Nhân Dân ghi cố định 3 năm một lần; Báo Tuổi Trẻ ghi ban đầu 3 năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, sau đó giãn ra 6 năm rồi 12 năm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm ban hành đề án công nhận Lễ hội Mục đồng Phong Lệ là Di sản văn hóa phi vật thể cấp thành phố chưa được nguồn nêu ngày tháng văn bản [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Nhân Dân, “Lễ hội Mục đồng – Nét văn hóa độc đáo của làng quê Phong Lệ”, 08/05/2024, https://nhandan.vn/le-hoi-muc-dong-net-van-hoa-doc-dao-cua-lang-que-phong-le-post808333.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Tuổi Trẻ, “Lễ hội rước mục đồng làng Phong Lệ”, 07/05/2024, https://tuoitre.vn/phunuonline/le-hoi-ruoc-muc-dong-lang-phong-le-1101517963.htm, truy cập 23/10/2026.
