Câu ca “Đông Hòa bán hến mua trâu” gắn với bến nước Đông Hòa thuộc xóm Hến, một góc của làng cổ Phong Nam [1]. Ngôi làng nằm cạnh Quốc lộ 1 thuộc thôn Phong Nam, phường Hòa Xuân (trước 7/2025: xã Hòa Châu, huyện Hòa Vang), cách trung tâm thành phố Đà Nẵng 10 km về phía tây nam [1][2]. Trước khi mang tên riêng, vùng đất này là phần phía nam của làng Phong Lệ – quê hương tướng Ông Ích Khiêm [1].
Từ làng Phong Lệ chia thành Phong Bắc, Phong Nam
Theo bài viết năm 2019 của Báo Đà Nẵng, cách thời điểm đó khoảng 100 năm, sông Cầu Đỏ mới là một con lạch mà người lớn có thể lội qua vào mùa nước cạn [1]. Khi ấy, Phong Nam chỉ là phần phía nam của làng Phong Lệ [1].
Về sau, người dân gọi phần đất phía nam con sông là Phong Lệ Nam và phần đất phía bắc là Phong Lệ Bắc [1]. Hai tên gọi này dần được rút gọn thành Phong Nam và Phong Bắc, lấy dòng sông làm ranh giới tự nhiên giữa hai bên [1].
Không gian làng quê và các bến sông
Phong Nam giữ cấu trúc làng quê truyền thống với đường làng có cây xanh và lũy tre bao bọc, giếng cổ, bên ngoài là các cánh đồng lúa nước [1][2]. Trong làng có hệ thống công trình tín ngưỡng gồm đình Phong Lệ (còn gọi là đình thờ Thần Nông), chùa, miếu Thái giám, nhà thờ tiền hiền chư phái tộc và các nhà thờ họ tộc [1][2].
Gắn với đời sống ven sông của làng là hai bến nước thuộc hai xóm khác nhau [1]. Bến nước Đông Hòa nằm ở xóm Hến, nơi xưa kia có nghề làm hến được truyền lại qua câu ca “Đông Hòa bán hến mua trâu” [1]. Ở xóm Đùng có bến sông Tây An, nơi đặt một ngôi miếu dưới gốc đa cổ thụ [1].
Nhà cổ, nghề thủ công và lễ hội
Số lượng nhà cổ còn lại trong làng được hai nguồn báo chí ghi nhận khác nhau theo từng thời điểm [1][2]. Bài viết tháng 12/2019 của Báo Đà Nẵng ghi làng Phong Nam có 17 ngôi nhà cổ nằm men theo lối vào làng, được mô tả có tuổi đời vài trăm năm; trong đó bài báo nêu tên nhà cổ của các gia đình ông Lê Đức Dục, bà Ông Thị Mãng và ông Trần Ngọc Duật [1].
Trong khi đó, bài viết tháng 11/2024 của Báo Nhân Dân ghi làng còn bốn ngôi nhà cổ, cùng nhiều nhà thờ và đền thờ có tuổi đời hơn 100 năm [2]. Nguồn năm 2024 nhắc đến ngôi nhà cổ 150 tuổi của gia đình anh Lê Đức Phúc, nơi thường đón khách đến tham quan [2].
Người dân trong làng duy trì các nghề thủ công truyền thống gồm làm bánh tráng, làm bánh ít lá gai và nghề đan [2]. Sinh hoạt văn hóa thường niên tại đây có lễ hội Mục đồng (đối chiếu tập tục cùng tên ở vùng lân cận tại bài lễ cúng mục đồng) [2]. Cùng với thôn Bồ Bản ở xã Hòa Phong cũ (nay thuộc xã Hòa Vang, nơi có đình Bồ Bản), thôn Phong Nam được huyện Hòa Vang cũ chọn xây dựng đề án “Làng Văn hóa đặc trưng” nhằm bảo tồn phong tục tập quán, lễ hội và nếp sống của cư dân địa phương [2].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: lễ hội Mục đồng.
- Địa bàn hành chính: phường Hòa Xuân, bảng tra phường xã Đà Nẵng.
- Di tích cùng khu vực: đình Phong Lệ, đình Quá Giáng, nhà thờ tiền hiền Quang Châu.
- Nhân vật và văn hóa liên quan: Ông Ích Khiêm, đình Bồ Bản, lễ cúng mục đồng.
Điều còn chưa rõ
- Số lượng nhà cổ chênh lệch giữa hai nguồn: Báo Đà Nẵng năm 2019 ghi 17 ngôi nhà cổ (nêu tên nhà ông Lê Đức Dục, bà Ông Thị Mãng, ông Trần Ngọc Duật) [1], còn Báo Nhân Dân năm 2024 ghi bốn ngôi nhà cổ (nêu tên nhà anh Lê Đức Phúc 150 tuổi) [2]; chưa rõ tiêu chí thống kê hoặc số nhà đã tháo dỡ, hư hỏng trong giai đoạn 2019 – 2024 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hai nguồn đã đọc chỉ nhắc đến sông Cầu Đỏ, bến nước Đông Hòa và bến sông Tây An, không nêu tên dòng sông Tây Tịnh hay vị trí đoạn sông mang tên này [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm cụ thể tách tên gọi Phong Lệ Bắc – Phong Lệ Nam và niên đại khởi dựng từng ngôi nhà cổ, miếu Thái giám chưa được hai bài báo nêu chi tiết [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Di tích, danh thắng Hòa Vang: Phong Nam – Bức tranh yên bình của làng quê Việt”, 23/12/2019, https://baodanang.vn/di-tich-danh-thang-hoa-vang-phong-nam-buc-tranh-yen-binh-cua-lang-que-viet-3196286.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Nhân Dân, “Nét làng Phong Nam”, 13/11/2024, https://nhandan.vn/net-lang-phong-nam-post844721.html, truy cập 23/10/2026.
