Ông Xã Sáu, tên thật Nguyễn Hữu Dụng, là cháu nội Quan Khâm Nguyễn Hữu Lịch, nhưng khi quan quân dẫn ra Hố Quốc bảo nhận mộ ông nội, ông lắc đầu [2]. Quân lính quàng một sợi xích sắt lên mộ, giao hương lý và gia đình phải giữ xích [2]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, ngôi mộ chịu xiềng suốt 40 năm [2].
Mộ ở Hố Quốc, làng Khê Lâm, tổng Phước Tường thượng; năm 2010 báo ghi là thôn Hòa Khê, xã Hòa Sơn [2]. Nơi này nay thuộc phường Hòa Khánh (trước 7/2025: xã Hòa Sơn, huyện Hòa Vang).
Người làng Khê Lâm
Báo Pháp luật Việt Nam ghi ông sinh năm 1840, mất năm 1887, người làng Khê Lâm [2]. Theo bài viết của ông Lâm Quang Thạnh, chắt ngoại của Quan Khâm, được Giáo dục Thủ đô dẫn lại, tổ tiên ông là người Hải Dương, vào Nam và ngụ ở làng Thanh Quýt; đến đời thứ 8, ông Nguyễn Hữu Sao đến khai hoang và được sắc phong tiền hiền làng Khê Lâm [1]. Nguyễn Hữu Lịch là cháu nội thứ ba của ông Sao, con ông Nguyễn Hữu Thành [1].
Cũng theo bài này, năm 1868 ông ra kinh thi đỗ cử nhân, rồi làm ở Bộ Binh dưới quyền Thượng thư Tôn Thất Thuyết, thăng đến chức Lang trung [1]. Sau Hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884), Tôn Thất Thuyết tiến cử ông làm “Khâm sai Thanh – Nghệ – Tĩnh sung Đổng lý tỉnh Thanh Hóa” [1]. Giáo dục Thủ đô viết ông lập các đồn sơn phòng và hỗ trợ bí mật cho các cuộc khởi nghĩa Cần vương, trong đó có cứ điểm Ba Đình [1].
Bản án “tam ban”
Hai nguồn kể khác nhau về nơi ông tham gia. Báo Pháp luật Việt Nam dẫn sách lịch sử của Đảng bộ xã Hòa Sơn rằng ông cùng Phan Đình Phùng, Cao Thắng tổ chức căn cứ Ngàn Trươi ở Hương Khê, Hà Tĩnh; thất bại, triều đình Huế kết tội âm mưu làm loạn, tuyên án “tam ban triều điển”, ông chọn thanh gươm [2]. Giáo dục Thủ đô viết năm 1887, sau khi nghĩa quân thua ở Ba Đình, ông bị tuyên án vắng mặt “tam ban” và nhận ba vật do vua Đồng Khánh ban, rồi dùng kiếm tự sát [1].
Theo Giáo dục Thủ đô, một thuộc hạ đánh dấu nơi chôn ông ở Thanh Hóa, năm sau mới dẫn con trai ông là Nguyễn Hữu Sinh ra nhận mộ [1]. Ông Lâm Quang Thạnh kể với Báo Pháp luật Việt Nam: năm 1905, con cháu bí mật bốc hài cốt về, đi bộ vì sợ lộ, chôn ở Hố Quốc và chỉ đến viếng từng người một [2].
Ai xiềng mộ
Báo Pháp luật Việt Nam viết thông tin bị lộ “khiến vua Thành Thái sai quan quân kéo đến xiềng mộ” [2]. Giáo dục Thủ đô chỉ nói quân lính triều đình mang xích đến, tập hợp hương hào, tổng lý xiềng mộ và giao địa phương quản thúc [1].
Cụ Nguyễn Vinh, 104 tuổi khi trò chuyện với Báo Pháp luật Việt Nam, kể rằng lý trưởng sợ mất xích nên hằng năm cho người cùng ông Xã Sáu đi tảo mộ, và lần nào cũng chỉ thấy một mình ông Xã Sáu [2]. Giáo dục Thủ đô cũng viết ông Xã Sáu nói đó không phải mộ ông nội, nhưng năm nào cũng đến chăm sóc [1].
Lễ phá xiềng
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, chính quyền cách mạng huyện Hòa Vang cử đoàn về làm lễ phá xiềng, trả mộ cho con cháu dựng bia [1][2]. Báo Pháp luật Việt Nam ghi đoàn do ông Châu Quang Thuyên dẫn đầu [2]. Tại buổi lễ, ông Xã Sáu tạ lỗi với dân làng vì đã nói dối; theo bài báo, gia đình không dám nhận vì sợ quan quân phá mộ như đã phá mộ Phan Đình Phùng ở Hà Tĩnh [2].
Kỳ 1 của loạt bài trên Giáo dục Thủ đô kể ngôi mộ bị xiềng thứ hai ở làng Vân Dương (trước 7/2025: xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang); hai người chắt nội nói đó là mộ chiến tướng Hồ Học của Nghĩa hội Quảng Nam, nay đã đưa về nghĩa trang Hòa Liên [3].
Tra cứu liên quan
Điều còn chưa rõ
- Tên: Báo Pháp luật Việt Nam dẫn Quốc triều hương khoa lục của Cao Xuân Dục ghi “Nguyễn Lịch”, người xã Khê Lâm, huyện Hòa Lạc; Hòa Vang huyện chí ghi “Nguyễn Thông”, đỗ cử nhân khoa Mậu Thìn năm Tự Đức 21 [2]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Chức vụ: “Khâm sai Thanh – Nghệ – Tĩnh sung Đổng lý tỉnh Thanh Hóa” [1]; “Khâm sai Đại thần Thanh – Nghệ – Tĩnh” [2]; Hòa Vang huyện chí: Lang trung Bộ Binh, Khâm phái Chánh Thanh tra tỉnh Thanh Hóa [2]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Nơi hoạt động trước khi bị án: Ba Đình, Thanh Hóa [1] hay Ngàn Trươi, Hà Tĩnh [2]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Người ra lệnh xiềng: vua Thành Thái [2] hay chỉ ghi “quân lính triều đình” [1]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Mộ Hồ Học: Giáo dục Thủ đô đặt ở làng Vân Dương, Hòa Vang, nay ở nghĩa trang Hòa Liên [3]; bài Hồ Học đã đăng, theo nguồn khác, ghi mộ ở Tam Dân, nay thuộc xã Phú Ninh. Chưa rõ hai nguồn nói về cùng một người hay không. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Phần lớn chi tiết về gia thế và hoạt động của Nguyễn Hữu Lịch là lời kể, bài viết của hậu duệ (ông Lâm Quang Thạnh) và người trong làng (cụ Nguyễn Vinh) [1][2]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Giáo dục Thủ đô, “Điều ít biết về 2 ngôi mộ cổ bị xiềng ở Đà Nẵng (Kỳ cuối)”, 28/10/2026, https://giaoducthudo.giaoducthoidai.vn/dieu-it-biet-ve-2-ngoi-mo-co-bi-xieng-o-da-nang-ky-cuoi-225113.html, truy cập 05/11/2026.
- Báo Pháp luật Việt Nam, “Ngôi mộ bị xiềng”, 10/09/2010, https://baophapluat.vn/ngoi-mo-bi-xieng-post64496.html, truy cập 05/11/2026.
- Giáo dục Thủ đô, “Điều ít biết về 2 ngôi mộ cổ bị xiềng ở Đà Nẵng (Kỳ 1)”, 27/10/2026, https://giaoducthudo.giaoducthoidai.vn/dieu-it-biet-ve-2-ngoi-mo-co-bi-xieng-o-da-nang-ky-1-225031.html, truy cập 05/11/2026.
