Khi bóc lớp đất vùi trong lòng tháp A10 ở Mỹ Sơn, chuyên gia Ấn Độ và Việt Nam tìm thấy một đài thờ sa thạch có Linga – Yoni liền khối còn nguyên vẹn [1]. Đó là phát hiện nổi bật nhất trong 734 hiện vật của dự án trùng tu ba nhóm tháp K, H, A, do Viện Khảo sát Khảo cổ Ấn Độ (ASI) thực hiện bằng vốn viện trợ của Chính phủ Ấn Độ [1][3]. Dự án được tổng kết và bàn giao ngày 20/12/2022 [1][2][3].
Chuẩn bị và khởi động
Từ năm 2011 đến 2014, Đại sứ quán Ấn Độ và đoàn chuyên gia ASI nhiều lần khảo sát thực địa ở Mỹ Sơn và làm việc với UBND tỉnh Quảng Nam [1]. Trước khi khởi động, cán bộ kỹ thuật Việt Nam cùng chuyên gia Ấn Độ thu thập hình ảnh, đồ họa ba khu tháp A, H, K, chuẩn bị vật liệu và chất kết dính [1].
Theo Báo Văn hóa tháng 2/2018, dự án triển khai từ tháng 3/2017, khai quật và trùng tu nhóm K và H trước [4]. Cũng bài này gọi đây là “dự án 5 năm từ 2016 đến 2021” [4]. Ba bài tường thuật lễ bàn giao năm 2022 đều ghi dự án kéo dài 6 năm, 2017 – 2022 [1][2][3].
Năm thứ hai: K, H và bắt đầu nhóm A
Chương trình năm thứ hai, bắt đầu đầu năm 2018, tiếp tục ở nhóm K và H và triển khai ở nhóm A [4]. Ở nhóm K, chuyên gia trùng tu phần còn lại của tháp cổng, sửa lối đi, làm hệ thống chống ngập và thoát nước; ở nhóm H, gia cố tường phía bắc và xử lý thoát nước; ở nhóm A, phát quang, gia cố các cấu trúc phía tây bắc các đền chính [4].
Đợt khai quật trước đó ở nhóm K và H tìm thấy tượng đầu sư tử mình người, hệ thống chóp tháp, họa tiết trang trí [4]. Hai mảng tường cổ ở nhóm K được nhận định là con đường hành lễ dẫn vào các nhóm tháp chính [4]; xem thêm con đường thiêng Mỹ Sơn.
Kết quả lúc bàn giao
Các nhóm tháp K, H, A được gia cố, trùng tu, theo Báo Văn hóa là “trả lại dáng vẻ ban đầu như khi người Pháp phát hiện ra” [1]. Dự án được Cục Di sản văn hóa và chuyên gia Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đánh giá tốt [1][2]. Cục Hợp tác quốc tế gọi khu tháp A là ngôi đền thờ chính có quy mô lớn nhất ở Mỹ Sơn [3]. Có thời điểm công trường có trên 100 công nhân [1].
Trong 734 hiện vật, Báo Văn hóa nêu tượng thần bằng đá ở khu tháp A và một bức phù điêu trong lòng tháp A13 khác lạ so với lối điêu khắc trong lòng tháp Champa [1]. Một số hiện vật được hoàn trả vị trí cũ, một số bảo quản trong kho [1]. Các báo đều gọi bộ Linga – Yoni ở A10 là bộ liền khối lớn nhất của điêu khắc Champa tìm được đến lúc ấy, và ghi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã trình công nhận bảo vật quốc gia [1][2][3].
Lễ bàn giao
Lễ do UBND tỉnh Quảng Nam phối hợp với Đại sứ quán Ấn Độ tổ chức tại Mỹ Sơn, dịp 50 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam – Ấn Độ [1][3]. Dự lễ có Phó Đại sứ Ấn Độ Subhash Prasad Gupta, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Văn Tân và Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế Nguyễn Phương Hòa [2][3].
Tỉnh Quảng Nam đề nghị phía Ấn Độ hoàn tất hồ sơ khoa học để tu bổ tháp F Mỹ Sơn và Phật viện Đồng Dương [1]. Ông Gupta nói Chính phủ Ấn Độ cam kết tiếp tục bảo tồn nhóm tháp F, Phật viện Đồng Dương và tháp Nhạn ở Phú Yên [1][2].
Tra cứu liên quan
- Thánh địa Mỹ Sơn, đi thánh địa Mỹ Sơn
- Nhóm tháp L Mỹ Sơn, con đường thiêng Mỹ Sơn
- Phật viện Đồng Dương, Henri Parmentier
Điều còn chưa rõ
- Thời gian dự án: Báo Văn hóa năm 2018 ghi “dự án 5 năm từ 2016 đến 2021” [4]; các bài năm 2022 ghi 6 năm, 2017 – 2022 [1][2][3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Báo Nhân Dân ghi Khu đền tháp Mỹ Sơn ở “xã Duy Sơn, huyện Duy Xuyên” [2], có thể nhầm; các nguồn đã tải không nêu xã cũ đúng của Mỹ Sơn, nên chưa ghi xã mới sau 7/2025 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kinh phí dự án không có trong các nguồn đã tải [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Các bài năm 2022 chỉ nói bộ Linga – Yoni đã được trình công nhận bảo vật quốc gia; quyết định công nhận chưa có trong nguồn đã tải [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Văn hóa, “Hoàn thành trùng tu 3 nhóm tháp A, H, K tại Khu đền tháp Mỹ Sơn”, 21/12/2022, https://baovanhoa.vn/hoan-thanh-trung-tu-3-nhom-thap-a-h-k-tai-khu-den-thap-my-son-85811.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Nhân Dân, “Hoàn thành Dự án Bảo tồn, tôn tạo Khu đền tháp Mỹ Sơn”, 20/12/2022, https://nhandan.vn/hoan-thanh-du-an-bao-ton-ton-tao-khu-den-thap-my-son-post730875.html, truy cập 04/11/2026.
- Cục Hợp tác quốc tế, “Dự án trùng tu Khu Đền tháp Mỹ Sơn – Biểu tượng của tình hữu nghị Việt Nam – Ấn Độ”, không ghi ngày đăng, https://icd.gov.vn/du-an-trung-tu-khu-den-thap-my-son-bieu-tuong-cua-tinh-huu-nghi-viet-nam-an-do/, truy cập 04/11/2026.
- Báo Văn hóa, “Khởi động chương trình năm thứ hai trùng tu di sản Mỹ Sơn”, 23/02/2018, https://baovanhoa.vn/khoi-dong-chuong-trinh-nam-thu-hai-trung-tu-di-san-my-son-22732.html, truy cập 04/11/2026.