Năm 1878, triều Nguyễn cấp giấy phép cho những người thợ gốc Hoa lên vùng núi Nông Sơn đào than bằng cách thủ công [1]. Gần một thế kỷ rưỡi sau, cái tên mỏ than Nông Sơn vẫn còn, cùng một lịch sử nhiều lần mở rồi đóng.
Ba lần mở mỏ
Theo Thanh Niên, sau những người thợ Hoa, một công ty Pháp tên Société des Docks et Houillères de Tourane đứng ra thầu mỏ nhưng đến năm 1906 cũng bỏ. Tiếp đó, các công ty Brizard rồi Debeaux xúc tiến khai thác, đưa cả thợ mỏ từ Quảng Ninh vào [1].
Đến trước năm 1945, vỉa than trên cùng đã cạn; thiếu vốn và thiết bị nên không đào sâu hơn được, dù quân Nhật từng tiếp quản mỏ một thời gian [1].
Năm 1957, cùng với việc xây khu kỹ nghệ An Hòa, chính quyền Sài Gòn dùng viện trợ Mỹ đầu tư gần 2 triệu đô la để khai thác lại. Năm 1961, mỏ cho 80.000 tấn than. Chiến tranh khiến dự án ngưng hẳn vào năm 1967 [1].
Mỏ than và phong trào chống thuế
Than Nông Sơn có mặt trong một sự kiện lớn của xứ Quảng: năm 1908, một trong những gánh nặng khiến nông dân nổi dậy là phải đi xâu đào sông để chở than từ mỏ ra Đà Nẵng. Xem phong trào chống sưu thuế năm 1908.
Cũng theo Thanh Niên, đầu thế kỷ 20, Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng đã lên vùng này cổ động Duy Tân và tìm đất mở nông hội ở làng Sé, thuộc xã Quế Lâm [1]. Gần đó là Hòn Kẽm Đá Dừng.
Dị thường phóng xạ
Một tài liệu của ngành địa chất viết rằng mỏ đã tồn tại hàng thế kỷ, với hơn tám mươi năm do người Pháp khai thác, nhưng chỉ ba năm sau 1975 các nhà địa chất mới phát hiện dị thường phóng xạ ở đây; báo cáo được nộp lưu trữ năm 1979 [2].
Theo Nghị quyết 1659, thị trấn Trung Phước và xã Quế Lộc cũ nay là xã Nông Sơn của thành phố Đà Nẵng [3].
Điều còn chưa rõ
Hiện trạng khai thác hôm nay, trữ lượng, và những tranh cãi về môi trường quanh mỏ chưa có trong nguồn chúng tôi đã mở. Con số “hơn tám mươi năm người Pháp khai thác” của tài liệu địa chất cũng không khớp hẳn với các mốc do Thanh Niên kể.
Nguồn tham khảo
- Trương Điện Thắng, “Những câu chuyện ở Nông Sơn”, Thanh Niên, 6/9/2021, https://thanhnien.vn/nhung-cau-chuyen-o-nong-son-1851108620.htm, truy cập 12/10/2026.
- Trung tâm Thông tin, Lưu trữ địa chất, bài về việc phát hiện dị thường phóng xạ ở mỏ than Nông Sơn (ấn phẩm năm 2010), http://idm.gov.vn/nguon_luc/Xuat_ban/2010/a316/a79.htm, truy cập 12/10/2026.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng năm 2025, 16/6/2025, toàn văn trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1659-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-thanh-pho-da-nang-nam-2025-119250616202714604.htm, truy cập 12/10/2026.
