Sách “Địa dư” do Cử nhân Hàn lâm viện biên tu Hồ Đắc Khải biên soạn và phát hành năm 1916 [1]. Cuốn sách ghi lại nhiều chi tiết về tổ chức hành chính, tài nguyên, làng nghề và giao thông của tỉnh Quảng Nam đầu thế kỷ 20 [1]. Đây là nguồn tư liệu giúp hình dung diện mạo vùng đất xứ Quảng hơn một trăm năm trước [1].
Tác giả Hồ Đắc Khải
Hồ Đắc Khải sinh năm 1894, quê ở làng An Truyền, Thừa Thiên Huế, là con trai của Thượng thư Bộ Lễ Hồ Đắc Trung [1]. Sau khi biên soạn sách “Địa dư”, đến năm 1919 ông đảm nhận chức Tri phủ Điện Bàn tại Quảng Nam [1]. Trong sự nghiệp quan trường sau đó, ông làm quan đến chức Thượng thư Bộ Hộ của triều đình [1].
Tổ chức hành chính và giáo dục
Theo cuốn sách, tỉnh Quảng Nam vào năm 1916 được phân chia thành 7 phủ và huyện [1]. Tỉnh thành đặt tại làng La Qua thuộc phủ Điện Bàn, còn tòa sứ của chính quyền thuộc địa Pháp đóng tại thương cảng Faifo (Hội An) [1]. Thành phố Tourane (Đà Nẵng) thuộc chế độ nhượng địa của Pháp, do quan Đốc lý cai trị cùng một hội đồng trông coi việc đô thị [1].
Về an ninh, các đồn An Điềm, Trà My và Phú Lâm do quan võ cùng lính khố xanh trấn giữ [1]. Do phủ Tam Kỳ nằm cách Faifo 53 km, chính quyền đặt thêm chức quan Đại lý thay mặt quan Công sứ để giải quyết công việc, giảm bớt việc đi lại cho người dân [1].
Về giáo dục, đứng đầu ngành học của tỉnh là quan Đốc học; cấp phủ có quan Giáo thọ, cấp huyện có quan Huấn đạo, còn các làng có thầy hương sư dạy học trò [1]. Bên cạnh đó, trường Pháp – Việt được mở tại Faifo, Tourane, tỉnh thành và Tam Kỳ [1]. Riêng tại Faifo còn có trường Nữ học dạy riêng cho nữ sinh các môn chữ quốc ngữ, chữ tây, toán học, vệ sinh, nghề may và thêu thùa [1].
Thổ sản, làng nghề và công nghiệp
Sách ghi nhận Quảng Nam có diện tích rộng và nhiều sản vật [1]. Các cánh đồng phì nhiêu tập trung ở phủ Điện Bàn, huyện Duy Xuyên và phủ Tam Kỳ [1]. Vùng đồi núi gần đó trồng nhiều quế và chè; trong đó quế Tam Kỳ đạt chất lượng tốt, còn Duy Xuyên và Đại Lộc chuyên về cây chè [1]. Hai mặt hàng này hàng năm được xuất cảng bán đi nhiều nơi trong nước [1]. Các cửa nguồn Thu Bồn và Trà My cung cấp các loại gỗ lim, chò, mít [1]. Đặc biệt, yến sào ở Cù Lao Chàm là mặt hàng có giá trị cao, được xuất sang toàn Đông Dương và nhiều nước trên thế giới [1].
Về làng nghề, sách nhắc đến nghề mộc làng Kim Bồng, nghề đục đá ở làng Quán Khái, sản xuất vôi, gạch ngói và đồ gốm ở làng gốm Thanh Hà, nghề dệt tơ lụa ở Phú Thượng và Miếu Bông [1]. Các làng làm đường như Xuân Đài, La Kham, Bảo An mỗi năm vận chuyển lượng lớn hàng hóa về Faifo để bán cho thương nhân đưa sang Trung Quốc [1].
Tác giả cũng ghi lại hoạt động khoáng sản và kỹ thuật thời kỳ đó: mỏ vàng Bồng Miêu ở Tam Kỳ, mỏ than Nông Sơn khai thác than xuất khẩu sang Trung Quốc, cùng mỏ chì và kẽm tại làng Đức Bố cách Tam Kỳ 12 km do ông Brizard làm chủ [1]. Ở Duy Xuyên, ông Belle dựng nhà máy nước gần An Điềm cao 12 m với 4 máy bơm công suất 500 m3/giờ, dẫn nước tưới ruộng làng Tân Mỹ, cứu vùng đồng này khỏi khô hạn [1]. Tại Tourane có công ty chè Derobert gom chè từ các cơ sở Faifo và Tam Kỳ để đóng thùng xuất khẩu; hãng Standart xây kho chứa dầu hỏa ở cả Tourane và Faifo để cung ứng cho các tỉnh [1].
Giao thông và di tích lịch sử
Giao thông buôn bán đầu thế kỷ 20 dựa nhiều vào mạng lưới sông ngòi, thuyền bè đi lại thuận lợi từ miền thượng lưu đổ ra biển [1]. Về đường bộ, tuyến đường quan từ Tourane đi Hội An ngang qua tỉnh thành dài 29 km; đường từ Hội An vào phủ Tam Kỳ dài hơn 50 km; các tuyến từ Tam Kỳ vào Quảng Ngãi hoặc lên Trà My đều đi xe được [1].
Hồ Đắc Khải cũng chép lại rằng đất Quảng Nam xưa thuộc Chiêm Thành nên dọc các con sông còn sót lại dấu tích chùa tháp Chăm [1]. Đến thời Tây Sơn vùng đất này được đặt làm dinh, sang thời nhà Nguyễn mới đổi thành tỉnh [1].
Tra cứu liên quan
- Đô thị và thương cảng: thương cảng Faifo
- Làng nghề cổ truyền: làng gốm Thanh Hà
- Địa danh và tài nguyên: Cù Lao Chàm, mỏ than Nông Sơn
- Thư tịch lịch sử: thư tịch Hán Nôm xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Nơi in và số bản phát hành của sách “Địa dư” năm 1916 chưa được nguồn nêu cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng lưu trữ các bản in gốc của cuốn sách tại các thư viện hoặc trung tâm lưu trữ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Xứ Quảng hơn trăm năm trước”, 16/02/2025, https://baodanang.vn/xu-quang-hon-tram-nam-truoc-3148996.html, truy cập 23/10/2026.
