Nhà thờ tiền hiền Mỹ Xuyên Tây (thường gọi là đình Mỹ Xuyên Tây) tọa lạc tại Cồn Leo, ranh giới giữa xóm Mỹ Thành và xóm Mỹ Đô thuộc khối phố Xuyên Tây, xã Nam Phước (trước tháng 7/2025: thị trấn Nam Phước, huyện Duy Xuyên) [1]. Công trình thờ tự Tiền hiền Chánh Đề đốc Lê Quý Công và gắn liền với quá trình hình thành của làng cổ Mỹ Xuyên [1][2]. Di tích đã được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh [1][2].
Lịch sử khởi dựng và các lần trùng tu
Theo Báo Đà Nẵng, nhà thờ được xây dựng trong khoảng niên hiệu Chính Hòa (1680 – 1705) dưới thời các chúa Nguyễn, cùng thời kỳ với chùa Bửu Châu ở Trà Kiệu và chùa Long Hưng ở Thanh Chiêm [1]. Nơi đây thờ Chánh Đề đốc Lê Quý Công, người có công trong cuộc bình Chiêm, lấy đất Chiêm Động, Cổ Lũy và chiêu mộ lưu dân vào vùng bắc Quảng Nam để khai phá, mở cõi, lập làng vào đầu thời Lê sơ (1428 – 1459) [1]. Tương truyền, ông vốn quê ở làng Mỹ Xuyên thuộc tỉnh Thanh Hóa nên đã lấy tên quê cũ đặt cho vùng đất mới [1]. Một nguồn báo chí khác dẫn ý kiến từ nhiều nhà nghiên cứu cho rằng làng Mỹ Xuyên Tây hình thành hơn 555 năm trước, và Chánh Đề đốc Lê Quý Công có thể lập làng từ năm 1402 khi nhà Hồ chia vùng đất phía nam sông Thu Bồn thành 4 châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa [2].
Thời xưa, ngôi đình từng được xây dựng hướng về phía bắc, nay còn lại dấu vết nền móng và một giếng gạch Chăm [2]. Đến đầu thế kỷ 20, do sông Đào bị bồi lấp, dân làng xây lại đình hướng về phía nam [2]. Trước đó, vào thời Tây Sơn, nhà thờ bị hỏa hoạn [1]. Đến năm Minh Mạng thứ 5 (1824), nhân dân trong xã kiến tạo riêng một từ đường mới, thiết đặt ruộng đất để thờ phụng tiền hiền và lập bài vị đề tên “Khai cơ” [1]. Khi ấy làng có hơn 750 mẫu ruộng đất công tư và 940 nhân đinh nội ngoại trong điền tịch; nhà thờ được xây với quy mô lớn ở vùng Duy Xuyên, sử dụng 40 viên đá táng kê chân cột [1].
Sau này, một hào phú trong làng tài trợ kinh phí dựng thêm ngôi nhà đông trù bên cạnh để lưu giữ vật dụng và chuẩn bị vật phẩm cúng tế [1]. Đến năm 1947, ngôi đình cùng nhà đông trù được dân làng tháo dỡ để thực hiện tiêu thổ kháng chiến [1][2]. Năm 1957, dân làng góp tiền mua một ngôi nhà rường cổ ba gian hai chái ở làng Mã Châu về dựng làm nhà thờ [1]. Đến năm 1969, trong giai đoạn chiến sự lan rộng, ngôi đình tiếp tục bị bom đạn tàn phá [1]. Sau năm 1975, hoàn cảnh kinh tế của làng còn khó khăn nên chưa thể xây dựng lại [1]. Đến năm 2002, nhân dân làng Mỹ Xuyên Tây gồm các tộc họ Lê Đình, Lưu Văn, Nguyễn Thanh, Nguyễn Tất, Nguyễn Quang, Nguyễn Đăng, Đinh Công, Nguyễn Thành, Nguyễn Hữu, Nguyễn Như, Nguyễn Tá, Lê Quang cùng các dòng tộc khác đã quyên góp xây dựng lại ngôi đình trên nền đất cũ [1][2].
Quy mô kiến trúc và hiện vật lưu giữ
Nhà thờ tiền hiền hiện nay quay mặt về hướng nam, phía trước mở ra cánh đồng rộng [1]. Cổng tam quan đắp nổi dòng chữ Hán “Tiền hiền Mỹ Xuyên Tây từ môn” [1]. Bờ trước sân có bức bình phong với mặt trước đắp vẽ long mã phù đồ, mặt sau chạm hình cá hóa rồng [1].
Kiến trúc chính được xây theo mô hình tiền đường hậu tẩm với kiểu thức tam gian nhị hạ (ba gian hai chái) [1]. Mái nhà trang trí bộ tứ linh gồm long, lân, quy, phụng; khu vực cổ lầu có biển hiệu “Mỹ Xuyên Tây từ” và bốn bức vẽ điển tích [1]. Hậu tẩm xây liền với tiền đường, ngăn cách và bảo vệ bởi ba bộ cửa gỗ [1]. Phía trong hậu tẩm đặt ba bàn thờ: chính giữa là hương án tiền hiền, hai bên tả hữu là bàn thờ các vị hậu hiền và tiền bối [1].
Khuôn viên di tích lưu giữ 40 viên đá táng tại “Đài đá tri ân tiền nhân” trong vườn, trong đó có hai viên mang dấu ấn của biểu tượng Yoni cùng nhiều viên gạch vồ nung theo kỹ thuật của người Chăm [1]. Nơi đây còn có dấu tích giếng gạch Chăm [2], miếu Thần Nông cùng hệ thống câu đối, hoành phi và tấm bia cổ thời vua Tự Đức [1][2]. Nhà thờ hiện còn lưu giữ và truyền đọc hai bài văn tế do hai vị Cử nhân Nho học quê ở làng Mỹ Xuyên là Văn Phú Trừng và Trần Dĩnh soạn vào năm 1912 [1].
Đời sống tín ngưỡng và quan hệ liên làng
Hằng năm, tế lễ tại đình được tiến hành theo nghi thức tam tuần, có ban nhạc cổ và xướng tế do cộng đồng dân làng tổ chức [1]. Các kỳ lễ gồm có Lễ nghinh thần dịp Tết Nguyên đán, Lễ tế Thanh minh và ngày Giỗ Tiền hiền [1]. Riêng hội làng được tổ chức 5 năm một lần vào ngày Thanh minh, gồm cả phần lễ và phần hội [1].
Theo Báo Đà Nẵng, dù tách thành hai làng từ xa xưa, cư dân hai làng Mỹ Xuyên Đông và Mỹ Xuyên Tây vẫn duy trì mối quan hệ gắn bó [1]. Làng Mỹ Xuyên Đông có đình làng, còn làng Mỹ Xuyên Tây có nhà thờ tiền hiền làng [1]. Hiện nay, Ban trị sự làng duy trì thực hiện hương ước quy củ [1][2].
Tra cứu liên quan
- Công trình liên quan: làng cổ Mỹ Xuyên, đình Hải Châu
- Địa bàn và văn hóa: xã Nam Phước, Trà Kiệu, sông Thu Bồn, phố cổ Hội An, thánh địa Mỹ Sơn
Điều còn chưa rõ
- Thời điểm Tiền hiền Lê Quý Công lập làng: nguồn thứ nhất ghi vào giai đoạn đầu thời Lê sơ (1428 – 1459), trong khi nguồn thứ hai nhận định có thể từ thời nhà Hồ năm 1402 với mốc hình thành làng hơn 555 năm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh: bài viết năm 2022 dẫn Quyết định số 668/QĐ-UBND ngày 13/3/2020 của UBND tỉnh Quảng Nam, nhưng bản tin năm 2025 lại ghi năm 2021 dù tiêu đề ghi kỷ niệm 5 năm xếp hạng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thông tin văn bia thời vua Tự Đức: nguồn báo chỉ nhắc sự tồn tại của tấm bia cổ thời Tự Đức mà chưa ghi rõ năm lập và toàn văn nội dung văn bia [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Nhà thờ tiền hiền Mỹ Xuyên Tây”, 06/03/2022, https://baodanang.vn/nha-tho-tien-hien-my-xuyen-tay-3061730.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Làng Mỹ Xuyên Tây kỷ niệm 5 năm Nhà thờ tiền hiền được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh”, 31/03/2025, https://baodanang.vn/lang-my-xuyen-tay-ky-niem-5-nam-nha-tho-tien-hien-duoc-xep-hang-di-tich-lich-su-cap-tinh-3151805.html, truy cập 23/10/2026.