Ở Mỹ Xuyên, câu hỏi làng được lập năm 1442 hay 1471 vẫn chưa có lời giải dứt khoát. Một bài khảo cứu địa phương đặt các truyền thuyết về tiền hiền bên cạnh sử liệu, rồi chỉ ra những chỗ không khớp [1].
Hai giả thuyết về buổi đầu lập làng
Theo lời các bô lão được bài báo năm 2015 ghi lại, Mỹ Xuyên hình thành năm 1471, sau khi vua Lê Thánh Tông lập thừa tuyên Quảng Nam. Câu chuyện kể rằng Chánh đề đốc Hùng Long Hầu Lê Quý Công cùng các tướng ở lại vùng đất mới, lập làng và trở thành tiền hiền. Gia phả họ Lê được bài báo dẫn cho rằng ông quê ở Thần Phù, huyện Nông Cống, Thanh Hóa [1].
Một cách kể khác đặt việc lập làng vào thập niên 1440. Theo đó, Lê Quý Công là một vị tướng tham gia đánh Chiêm Thành, bất mãn với triều đình nên ở lại phương Nam. Bài báo đối chiếu giả thuyết này với ghi chép về chiến dịch năm 1446, khi quân Đại Việt tiến đến Đồ Bàn rồi rút về, không có ghi chép cho thấy đã chiếm giữ vùng Duy Xuyên [1].
Tác giả còn nêu khả năng làng hình thành từ năm 1402, gắn với việc Phạm Nhữ Dực được cử vào phủ Thăng Hoa để đưa người Việt đến khai khẩn. Tuy nhiên, chính bài báo nhấn mạnh lai lịch Lê Quý Công chưa rõ và mốc lập làng còn bỏ ngỏ. Mốc chắc hơn trong phần tư liệu được dẫn là năm 1553: sách *Ô châu cận lục* ghi tên Mạc Xuyên [1].
Một làng, hai giáp
Địa bạ dinh Quảng Nam lập năm 1812 ghi Mỹ Xuyên gồm hai làng Mỹ Xuyên Đông giáp và Mỹ Xuyên Tây giáp, thuộc tổng Mậu Hòa Trung. Năm 1836, việc đào một con sông chia khu vực thành Mỹ Xuyên Đông và Mỹ Xuyên Tây; dân gian thường gọi gọn là Xuyên Đông, Xuyên Tây [1].
Các đơn vị hành chính quanh làng tiếp tục đổi tên qua nhiều giai đoạn. Bài báo ghi sau năm 1954 làng thuộc xã Xuyên Châu; sau năm 1962, hai thôn lần lượt thuộc Xuyên Mỹ và Xuyên Châu. Sau năm 1975 là xã Duy An, rồi thị trấn Duy Xuyên và thị trấn Nam Phước [1]. Hiện địa danh này thuộc xã Nam Phước theo bảng quy đổi các địa danh cũ [1].
Đình, sắc phong và cây đa
Bài báo thống kê làng còn 32 đạo sắc phong của triều Nguyễn, từ Minh Mạng thứ 5 năm 1824 đến Khải Định thứ 9 năm 1924. Các sắc phong qua nhiều đời vua và thờ những thần hiệu như Đông Hựu Thuận, Đông Quảng Hậu, Bạch Mã Tôn. Người làng xem việc giữ sắc phong là giữ một phần căn cốt cộng đồng. Đình làng cùng bộ sắc phong được công nhận di tích cấp tỉnh năm 2011 [1].
Cách đình khoảng 100 m là cây đa. Truyền thuyết địa phương gắn việc trồng cây với năm 1836, khi con sông mới được đào qua làng. Bài báo kể cây bị bom phá năm 1965; năm 1974, một người dân đem cây đa non về trồng trên gốc cũ. Những chi tiết về nguồn gốc và đặc tính khác thường của cây là lời kể, không nên hiểu như kết luận thực vật học [1].
Gần giữa làng còn có khu lăng mộ được cho là của Lê Quý Công, người được dân làng tôn làm tiền hiền. Bài báo cho biết khu mộ được công nhận di tích văn hóa – lịch sử cấp tỉnh năm 2006, nhưng đồng thời lưu ý danh tính người nằm trong mộ chưa được xác định rõ [1]. Đọc cùng các bài về sông Thu Bồn, đình làng ở Hội An, làng cổ Lộc Yên và thương cảng Hội An, Mỹ Xuyên hiện lên qua địa chí và ký ức làng.
Tra cứu liên quan
- Xem thêm: nhà thờ tiền hiền Mỹ Xuyên Tây.
- Tra thêm: đình làng Mỹ Xuyên Đông.
- Làng và nghề xứ Quảng: làng Minh Hương, làng lụa Mã Châu
- Di tích làng: đình Trúc Bàu
Điều còn chưa rõ
- Mốc lập làng được giải thích theo các ý kiến năm 1442, thập niên 1440, năm 1471 hoặc năm 1402; bài báo không đưa ra chứng cứ đủ để xác nhận một mốc [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính và niên đại ngôi mộ được cho là của Chánh đề đốc Hùng Long Hầu Lê Quý Công chưa được làm sáng tỏ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Con số 32 sắc phong và tình trạng bảo quản cần được cập nhật bằng kiểm kê hiện vật mới hơn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam (nay Báo và Phát thanh, Truyền hình Đà Nẵng), “Làng cổ Mỹ Xuyên”, 09/08/2015, https://baodanang.vn/lang-co-my-xuyen-3109691.html, truy cập 23/10/2026.
