Ngày 10/3/1932, báo Phụ nữ Tân văn ở Sài Gòn đăng bài thơ “Tình già” của Phan Khôi, kèm bài “Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ”. Lối thơ không theo luật ấy mở đầu cuộc tranh luận giữa thơ mới và thơ cũ [4]. Người viết nó là một nhà nho người Quảng, lúc ấy đã ngoài bốn mươi tuổi.
Gia đình và những năm ở làng
Phan Khôi sinh ngày 6/10/1887 ở làng Bảo An, xã Điện Quang, Điện Bàn. Ông là con một của nhà nho Phan Trân; mẹ ông là con gái Tổng đốc Hoàng Diệu [1]. Chữ Hán do cha dạy; quốc ngữ và tiếng Pháp phần lớn ông tự học [1]. Năm 19 tuổi, ông đỗ tú tài Hán học [3]. Làng Bảo An nổi tiếng hiếu học: trước năm 1945, thôn này có 26 tú tài, 16 cử nhân và 2 phó bảng (xem bài Gò Nổi).
Theo nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân, Phan Khôi từng là tù quốc sự của chính quyền thực dân. Ông ra tù năm 1911 nhưng vẫn bị quản thúc ở làng [1]. Sau khi cưới vợ năm 1914, ông mở lớp dạy chữ Hán và quốc ngữ tại nhà. Năm 1916, nghe tin triều đình bỏ khoa cử ở Bắc Kỳ, ông giải tán lớp và khuyên học trò đi học quốc ngữ và chữ Pháp [1].
Ra Bắc, vào Nam làm báo
Tháng 3/1920, ông ra Thanh Hóa lo việc cho người nhà, rồi ở lại Hải Phòng. Từ ngày 1/5/1920, ông làm thư ký cho hãng tàu của Bạch Thái Bưởi, lương 50 đồng một tháng; cuối năm ấy thì xin thôi [1].
Ông viết cho nhiều tờ báo lớn thời ấy: Đông Cổ tùng báo, Nam Phong, Hữu Thanh, Thực nghiệp dân báo ở Hà Nội; Thần Chung, Phụ nữ Tân văn ở Sài Gòn; Tràng An ở Huế [3]. Tuần báo Sông Hương do ông làm chủ nhiệm ra được 32 số, từ 1/8/1936 đến 27/3/1937. Từ các mục ông phụ trách ở đó, người ta gọi ông là “Ngự sử văn đàn” [3]. Ông cũng tham gia cuộc bút chiến với Hải Triều về “nghệ thuật vị nghệ thuật” hay “nghệ thuật vị nhân sinh” [3].
Cuối năm 1941, ông từ Sài Gòn về lại Bảo An và thôi viết báo [2].
Kháng chiến
Năm 1945, Phan Khôi chứng kiến Việt Minh giành chính quyền ở làng mình. Trong lần bầu Quốc hội ngày 6/1/1946, cả ba người trúng cử ở Bảo An đều thuộc gia đình ông [2]. Năm 1946, ông được mời ra Hà Nội dự Hội nghị văn hóa toàn quốc, rồi ở lại theo kháng chiến [2]. Ở Việt Bắc, ông dịch tác phẩm của Lỗ Tấn và làm trưởng ban Ngôn ngữ văn tự của Hội Văn hóa Việt Nam (1948) [2]. Năm 1953, ông được giải nhì giải thưởng văn nghệ 1951–1952 cho các bản dịch [2].
Nhân văn – Giai phẩm
Năm 1956, Phan Khôi viết bài “Phê bình lãnh đạo văn nghệ” in trong Giai phẩm mùa thu. Sau đó ông đứng tên chủ nhiệm báo Nhân văn; số 1 ra ngày 20/9/1956 [2]. Sau số 5 (20/11/1956), báo bị cấm và các số đã phát hành bị thu hồi [2]. Tháng 7/1958, Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam khai trừ ông [2].
Ông mất tại nhà riêng ở Hà Nội ngày 16/1/1959 [2]. Bia mộ ở nghĩa trang Hợp Thiện chỉ ghi bút danh Chương Dân. Về sau nghĩa trang bị giải tỏa dần và mộ ông mất dấu [2]. Năm 2007, nhân 120 năm ngày sinh của ông, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và tạp chí Xưa & Nay tổ chức tọa đàm về ông [3]. Ngày 6/10/2014, một hội thảo về ông được tổ chức ở Tam Kỳ [3].
Cùng thời và cùng xứ Quảng với ông có nhà duy tân Phan Châu Trinh.
Người họ hàng làm chính trị công khai thời 1936–1939: Phan Thanh. Các nhân vật khác gắn với đất này: danh nhân xứ Quảng.
Tra thêm: nữ sĩ Phạm Lam Anh, người Phan Khôi gọi là Phạm Lâm Anh.
Điều còn chưa rõ
- Vì sao Phan Khôi bị bắt và bị tù từ năm nào, các nguồn bài này đọc chưa nói rõ; chỉ biết ông ra tù năm 1911 [1].
- “Tình già” có thể đã in trên một tờ báo Tết ở Hà Nội trước Phụ nữ Tân văn; bài này mới chỉ đối chiếu được nguồn ghi ngày 10/3/1932 [4].
- Bài không trích nguyên văn bài thơ.
Nguồn tham khảo
- Lại Nguyên Ân, “Phan Khôi – công việc làm báo, viết văn: Ra tù, dạy học, làm công hãng tàu Bạch Thái Bưởi”, Báo Nông nghiệp Việt Nam, 3/10/2022, https://nongnghiepmoitruong.vn/tri-thuc-nong-dan/ra-tu-day-hoc-lam-cong-hang-tau-bach-thai-buoi-d333788.html, truy cập 18/10/2026.
- Lại Nguyên Ân, “Phan Khôi: công việc làm báo, viết văn, tham gia kháng chiến, hoạt động văn nghệ”, Báo Nông nghiệp Việt Nam, 6/10/2022, https://nongnghiepmoitruong.vn/tri-thuc-nong-dan/phan-khoi-cong-viec-lam-bao-viet-van-tham-gia-khang-chien-hoat-dong-van-nghe-d334056.html, truy cập 18/10/2026.
- Pháp Luật TP.HCM, “Tưởng nhớ nhà văn hóa lớn Phan Khôi”, 12/10/2014, https://plo.vn/tuong-nho-nha-van-hoa-lon-phan-khoi-post302491.html, truy cập 18/10/2026.
- Mai Thị Mỹ Vị, “Báo Phụ nữ Tân Văn và sự khởi xướng phong trào Thơ mới đầu thế kỉ XX”, Tạp chí Khoa học xã hội TP. Hồ Chí Minh, số 179 (2013), tóm tắt trên VJOL, https://vjol.info.vn/khxh/article/view/17621, truy cập 18/10/2026.