Tại các đình làng, chùa chiền, nhà thờ tộc, đền miếu và tư gia ở xứ Quảng hiện còn lưu giữ nhiều tư liệu Hán Nôm [1]. Do phân bố tản mát và chịu tác động của môi trường, các tài liệu này đứng trước nguy cơ hư hại, đòi hỏi giải pháp số hóa để bảo tồn chủ động [1]. Việc số hóa kết hợp dịch nghĩa và xây dựng hệ thống tra cứu được xem là hướng đi cần thiết để gìn giữ ký ức văn hóa địa phương [1].
Hiện trạng và nguy cơ hư hại tư liệu
Tại xứ Quảng, kho tàng tư liệu Hán Nôm hiện diện ở đình làng, chùa chiền, nhà thờ tộc, đền miếu và trong nhiều gia đình [1]. Các dạng thức gồm có sắc phong, văn bia, gia phả, địa bạ, hương ước, khế ước, văn tế, hoành phi, câu đối và các tập thư tịch cổ [1]. Những nguồn tư liệu này ghi lại tên người, địa danh, niên đại, sự kiện, phản ánh tín ngưỡng, phong tục, đạo lý và nếp sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ [1].
Tuy nhiên, phần lớn tư liệu còn phân bố tản mát và chưa được điều tra, thống kê đầy đủ [1]. Từng chất liệu đều đối diện nguy cơ xuống cấp cơ học và sinh học [1]. Tài liệu giấy dễ bị ẩm mốc, mối mọt; chất liệu gỗ và đá chịu sự bào mòn của thời gian [1]. Ngoài ra, bối cảnh và nội dung tư liệu còn có thể mai một qua những lần tu sửa công trình, di dời hoặc thay đổi người quản lý [1].
Nguyên tắc kỹ thuật khi số hóa
Theo bài báo của tác giả Nguyễn Thái Hòa, bản số không thể thay thế bản gốc nhưng giúp hạn chế việc tiếp xúc trực tiếp với hiện vật, đồng thời lưu giữ thông tin nhận diện cơ bản phòng khi hiện vật bị thất lạc hay tổn hại [1].
Đối với tư liệu giấy, việc chụp hoặc quét cần bảo đảm độ phân giải cao, màu sắc trung thực và chữ viết rõ nét mà không làm tổn hại hiện vật [1]. Người thực hiện nên ghi hình tổng thể tài liệu từ bìa, dấu triện đến những chỗ rách hoặc vết sửa chữa trước khi chụp từng trang chi tiết [1]. Tác giả khuyến nghị lưu trữ tệp gốc chất lượng cao cho mục đích bảo tồn lâu dài, dùng bản nhẹ hơn cho việc tra cứu, và mỗi hồ sơ phải có ít nhất hai bản sao lưu ở hai địa điểm khác nhau [1].
Đối với văn bia, chữ khắc vách đá hoặc văn tự bị phai mờ, việc chụp ảnh dưới nhiều góc chiếu sáng giúp làm rõ bề mặt nét khắc [1]. Kỹ thuật in rập giúp hiển thị các chi tiết mắt thường khó nhận biết, nhưng phải do người có chuyên môn đảm nhiệm [1]. Bài báo khuyên không in rập đối với những bia đá đã phong hóa, nứt vỡ để tránh gây thêm hư tổn cho di vật [1]. Mọi ảnh chụp, bản in rập và bản đọc cần gom chung vào một hồ sơ lưu trữ thống nhất [1].
Đề xuất xây dựng kho dữ liệu Hán Nôm
Theo tác giả bài báo, số hóa cần tránh việc tạo ra một “kho kín” chứa hàng nghìn tệp ảnh thiếu thông tin mô tả [1]. Mỗi văn bản cần được cấp một mã số riêng cùng hồ sơ chi tiết gồm: tên gọi, loại hình, nơi lưu giữ, chủ quản lý, niên đại, kích thước, chất liệu, tình trạng bảo quản, ngày thực hiện và người thực hiện [1]. Hồ sơ cần đính kèm bản ảnh gốc, bản phiên âm, bản dịch nghĩa, cùng các chú thích về nhân vật, địa danh, chức tước hay sự kiện [1]. Những chữ bị mờ mất nét hoặc cách đọc còn nghi vấn phải được ghi chú rõ ràng, tránh biến phỏng đoán thành kết luận [1].
Bài báo dẫn chứng kinh nghiệm từ dự án Thư viện số Hán – Nôm do Thư viện Quốc gia Việt Nam phối hợp với Quỹ Bảo tồn di sản chữ Nôm thực hiện, cũng như nền tảng cổ tịch của Thư viện Quốc gia Trung Quốc [1]. Các mô hình này cho thấy tài nguyên cần được chuẩn hóa để có thể liên kết và tra cứu theo danh mục, thay vì nằm rải rác ở máy tính cá nhân [1].
Từ kinh nghiệm đó, tác giả đề xuất xây dựng kho dữ liệu Hán Nôm xứ Quảng dựa trên nguồn lực địa phương [1]. Quy trình đề xuất gồm khảo sát theo địa bàn, lập danh mục ưu tiên văn bản quý hiếm có nguy cơ hư hại, với sự tham gia của cơ quan văn hóa, chuyên gia Hán Nôm, cán bộ kỹ thuật số và đại diện cộng đồng [1]. Việc số hóa gia phả và tư liệu tư gia cần có sự đồng thuận của dòng họ về phạm vi công bố trước khi đưa lên mạng tra cứu [1]. Về lâu dài, hệ thống dữ liệu có thể hỗ trợ nghiên cứu lịch sử địa phương, tu bổ di tích, trưng bày bảo tàng và phát triển du lịch [1].
Tra cứu liên quan
- Nghiên cứu văn bản: thư tịch Hán Nôm xứ Quảng, văn bia Hán Nôm xứ Quảng
- Di sản gia đình, dòng họ: gia phả xứ Quảng
- Di sản kiến trúc: câu đối trong di tích xứ Quảng
- Khảo cứu địa chí: Quảng Nam trên bản đồ cổ
Điều còn chưa rõ
- Tiến độ và quy mô thực tế của việc triển khai kho dữ liệu Hán Nôm xứ Quảng ở cấp địa phương [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh mục cụ thể các tư liệu Hán Nôm có nguy cơ hư hại cao nhất đã được khảo sát [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Số hóa ký ức”, 10/10/2026, https://baodanang.vn/so-hoa-ky-uc-3354690.html, truy cập 24/10/2026.
