Thuốc lá Cẩm Lệ là loại thuốc sợi rời, khi hút phải vốc một nhúm nhỏ đặt vào mảnh giấy quyến rồi vấn thành điếu hình sâu kèn [1]. Hai nguồn tư liệu của Tạp chí Sông Hương (năm 2014) và Báo Đà Nẵng (năm 2019) cung cấp hai góc nhìn bổ sung nhau về nghề này: một bên mô tả luồng nguyên liệu từ làng Cẩm Lệ đưa ra Huế để bào chế theo công thức gia truyền, còn bên kia phân biệt kỹ thuật làm thuốc rê, thuốc xắt cũng như việc chế tạo máy xắt thuốc ngay tại vùng phường Cẩm Lệ và Đà Nẵng [1][2].
Vùng nguyên liệu và chuyện thương hiệu theo hai nguồn tư liệu
Trong bài viết đăng năm 2014 trên Tạp chí Sông Hương, tác giả Hoàng Hương Trang cho biết từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, người dân ở Huế cùng các vùng Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi có thói quen hút thuốc Cẩm Lệ [1]. Theo tác giả này, cây thuốc tạo nên loại thuốc thượng hạng được trồng trên đất làng Cẩm Lệ thuộc Quảng Nam xưa, nơi người dân thu hoạch lá, hong phơi khô, đóng thành từng kiện khoảng 100 kg rồi chở ra Huế bán cho các nhà buôn [1].
Trong khi đó, bài viết năm 2019 trên Báo Đà Nẵng dẫn lại khảo cứu *Xì gà… Thanh Quýt* (đăng trên Báo Quảng Nam ngày 30/4/2011) của nhà báo Trương Điện Thắng lại ghi nhận thêm lời kể của các cụ già địa phương về vùng trồng nguyên liệu [2]. Theo nguồn này, vùng đất Gò Mô (xưa thuộc tổng Thanh Quýt, nay nằm trong phạm vi sân bay Đà Nẵng) từng trồng được giống thuốc lá có chất lượng tốt, và khi chế biến thành thuốc xắt thì lấy tên Cẩm Lệ làm tên gọi thương hiệu [2].
Phân biệt kỹ thuật làm thuốc rê và thuốc xắt trên Báo Đà Nẵng
Trả lời câu hỏi của bạn đọc về việc thuốc lá Cẩm Lệ là thuốc rê hay thuốc xắt, Báo Đà Nẵng giải thích đây là hai cách chế biến khác nhau ngay từ khâu xử lý lá thuốc sau thu hoạch [2]:
- Cách làm thuốc rê: Lá thuốc tươi hái về được ủ cho vừa héo để nhựa trong lá “chín” tới rồi đem xắt ngay thành sợi nhỏ [2]. Người thợ dùng bàn xắt bằng gỗ rộng khoảng 25 cm, dài 1 – 1,2 m, chân cao khoảng 25 cm, một đầu gắn hai cái gọng làm điểm tựa [2]. Lớp lá héo được xếp chồng lên bàn; người thợ dùng một chân gò chặt lớp lá, một tay đẩy nhẹ lá về phía gọng và tay kia đưa con dao nặng lên xuống đều đặn [2]. Sợi thuốc xắt xong được rải trên liếp đem phơi nắng cho khô kiệt, sau đó phơi sương cho dịu lại rồi gấp thành từng bánh gọi là “cây” thuốc rê [2]. Theo Báo Đà Nẵng, vào cuối thập niên 1980, gần Trường Trung học Hòa Vang ở phường Khuê Trung, quận Cẩm Lệ cũ (nay thuộc phường Cẩm Lệ) vẫn còn một xóm chuyên làm thuốc rê; người làm tách lá ngọn hoặc lá sâu xắt phơi trước làm phần “ruột”, còn lá to nguyên vẹn xắt riêng làm lớp “áo” phủ bên ngoài [2].
- Cách làm thuốc xắt: Lá thuốc được phơi khô trước rồi mới đưa vào chế biến và xắt lát [2]. Báo Đà Nẵng dẫn lại bài viết *Thuốc lá Cẩm Lệ bà Cửu Ới* (trên trang netcodo.com.vn) mô tả loại thuốc này có màu đen, sờ vào hơi rít, được cuộn chặt thành từng khoanh tròn rồi dùng dao bén xắt thành từng lát mỏng để khi vấn hút các sợi thuốc kết dính vào nhau [2].
Cũng theo Báo Đà Nẵng (dẫn bài của Trương Điện Thắng), trước năm 1960, các cuộn thuốc lá đường kính khoảng 3 cm được xắt thủ công bằng dao tay và bàn gỗ [2]. Về sau, thầy giáo Cơ ở khu vực Ngã Năm (Đà Nẵng) cùng một người bạn từng dạy tại Trường Bá Nghệ (Huế) đã chế tạo ra máy xắt thuốc Cẩm Lệ chạy điện, giúp cắt sợi thuốc mịn để vấn bằng giấy quyến mỏng nhập từ Trung Quốc [2]. Nguồn này cũng nhắc tới việc trước đây ở gần chợ Cẩm Lệ từng có cơ sở làm thuốc của ông Cửu Đờn sử dụng chiếc máy xắt này [2].
Quy trình nấu nước cốt và cuốn khoanh ở Huế theo Tạp chí Sông Hương
Khác với Báo Đà Nẵng, bài viết của Hoàng Hương Trang trên Tạp chí Sông Hương cho rằng đất Cẩm Lệ trồng được cây thuốc tốt nhưng khâu bào chế thành phẩm lại phát triển ở Huế, khởi đầu từ bà Cửu Mai (người làng Vân Thê, lập nghiệp tại nhà số 10 đường Bạch Đằng, tức đường bờ Hột Mát cũ) vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX [1]. Từ công thức của gia đình bà Cửu Mai (truyền qua bốn đời thì nghỉ), nghề làm thuốc ở Huế lan sang một số người họ hàng và thế hệ kế tiếp như bà Cửu Ới ở Gia Hội, bà Bửu Hoàng ở cửa Đông Ba, mụ Thôi gần đường Ngự Viên, cô Phòng ở chợ Đông Ba và mụ Cháu ở An Cựu [1].
Theo mô tả của Hoàng Hương Trang (chắt nội bà Cửu Mai), các nhà làm thuốc ở Huế mua lá thuốc khô từ Cẩm Lệ chở ra theo từng chuyến xe tải, phân loại số 1, số 2 rồi cất vào kho làm dần quanh năm [1]. Khi chế biến, các tốp thợ lấy thuốc ra xổ và phân loại: lá to được tước khéo không để rách dùng làm “lá áo”, lá nhỏ và lá nhánh để riêng làm “ruột”, còn phần cọng ở giữa sóng lá được tước riêng bó thành từng bó vài kg [1].
Phần cọng thuốc được cho vào nồi lớn hoặc thùng phuy nấu kỹ cho đến khi nước cạn đặc lại thành nước cốt [1]. Đợi nước cốt nguội, thợ đổ lá thuốc đã tước thành đống trên nền xi-măng sạch, rảy nước cốt vào và xóc xới cho thấm dịu để làm ruột; phần lá áo cũng được rảy nước cốt cho mềm [1]. Tiếp đó, thợ trải vài ba lá áo ra ngoài, cho ruột thuốc vào cuốn thành thỏi tròn dài rồi khoanh tròn lại như bánh pháo, mỗi khoanh nặng vài kg; mỗi đợt cuốn vài chục khoanh chất chồng lên nhau và bọc lá chuối tươi bên ngoài để giữ độ ẩm [1].
Sang công đoạn xắt, thợ xắt dùng bàn xắt và dao yếm lớn (về sau dùng máy xắt) cắt mở dần từng khoanh thuốc thành lát mỏng, cho vào “quả thuốc” có lót và đậy lá chuối tươi để sợi thuốc không bị khô [1]. Khi bán lẻ, người bán dùng chiếc cân như cân thuốc Bắc, gói thuốc bên trong bằng lá chuối khô, bọc ngoài bằng lá chuối tươi và kèm theo vài tờ giấy quyến [1]. Theo tác giả bài viết năm 2014, do người hút chuyển sang dùng thuốc lá điếu tiện lợi hơn nên nghề làm thuốc Cẩm Lệ ở Huế đã chấm dứt từ khoảng 30 năm trước thời điểm bài báo công bố [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn và sông ngòi: phường Cẩm Lệ, sông Cẩm Lệ, tên gọi Hòa Vang.
- Làng nghề và lịch sử địa phương: làng nghề truyền thống ở Đà Nẵng, làng chiếu Cẩm Nê, làng Nghi An.
- Hành chính: bảng tra phường xã Đà Nẵng, quận, huyện cũ nay thuộc phường, xã nào.
Điều còn chưa rõ
- Tạp chí Sông Hương cho rằng vùng Quảng Nam – Cẩm Lệ chỉ trồng, phơi khô lá thuốc rồi chở ra Huế bào chế [1], trong khi Báo Đà Nẵng ghi nhận tại Cẩm Lệ và Đà Nẵng cũng có các cơ sở xắt thuốc và chế tạo máy xắt thuốc [2]; mối liên hệ kỹ thuật giữa các lò thuốc ở Cẩm Lệ và ở Huế cần thêm tư liệu đối chiếu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm hình thành vùng trồng thuốc lá ở Cẩm Lệ, Gò Mô và thời điểm chấm dứt hoàn toàn hoạt động của xóm làm thuốc rê tại Khuê Trung chưa được hai nguồn nêu mốc năm cụ thể [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Tạp chí Sông Hương, “Nghề thuốc Cẩm Lệ ở Huế”, 7/1/2014, http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c297/n13876/Nghe-thuoc-Cam-Le-o-Hue.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Thuốc lá Cẩm Lệ là thuốc rê hay thuốc xắt?”, 14/7/2019, https://baodanang.vn/thuoc-la-cam-le-la-thuoc-re-hay-thuoc-xat-3232141.html, truy cập 23/10/2026.
