Mỗi tháng, vào các ngày mùng 3, mùng 9, 17 và 25, học trò trường Đốc Thanh Chiêm nhận đề văn từ quan Đốc học rồi chờ buổi nghe bình bài [1]. Trần Đình Phong là người vừa quản việc học của tỉnh, vừa trực tiếp giảng tập tại trường trong giai đoạn 1893 – 1905, theo bài nghiên cứu của Châu Yến Loan trên Báo Đà Nẵng [1].
Từ Nghệ An đến trường Đốc Thanh Chiêm
Trần Đình Phong sinh năm Đinh Mùi 1847, được thầy Bùi Huy Chân dạy từ nhỏ tại quê nhà [1]. Bài báo ghi rằng sau năm 1885, ông được bổ làm Đốc học ở Quảng Ngãi, Quảng Nam, rồi về Huế làm Tế tửu Quốc tử giám, được phong Quang lộc tự khanh [1]. Năm 1908, dưới triều Duy Tân, ông nhận chức Biên Tu Quốc sử [1].
Riêng ở Quảng Nam, mốc nhận chức được ghi rõ là năm Quý Tỵ 1893, do vua Thành Thái bổ nhiệm [1]. Ngôi trường ông tiếp quản vốn là Trường tỉnh Quảng Nam, lập tại Câu Nhí năm 1802 và chuyển về làng Thanh Chiêm năm 1835 [1]. Vì người điều hành mang chức Đốc học, dân gian gọi nơi này là trường Đốc Thanh Chiêm [1].
Tuyển học trò và sửa cách tổ chức việc học
Theo Châu Yến Loan, Trần Đình Phong chỉnh đốn trường ốc, sắp xếp thầy giáo và tìm học trò có năng lực ở các vùng lân cận [1]. Năm 1895, nghe tiếng Trần Nghị học giỏi, ông đến khảo sát, tuyển vào trường, cấp học bổng và cho đổi tên thành Trần Quý Cáp [1].
Việc học có cả giảng sách định kỳ lẫn những buổi giảng tập thêm về kinh sách [1]. Bài tập được chia thành văn kỳ, đem về làm rồi nộp đúng hạn, và văn nhật khắc, phải hoàn tất tại trường trong một ngày [1]. Sau khi chấm, quan Đốc học nhận xét bài và bình những đoạn văn đáng chú ý cho học sinh nghe [1].
Bài báo còn dẫn hồi ký của Nguyễn Mại về việc ông lui tới trường cùng Trần Đình Phong duyệt quyển, bình văn khi rảnh công vụ [1]. Như vậy, trong cách tổ chức được nguồn mô tả, việc học không kết thúc ở chỗ nhận điểm: học trò còn được nghe giải thích về chính bài mình làm [1].
Những khoa thi trong thời ông phụ trách
Khoa Mậu Tuất 1898, Quảng Nam có ba tiến sĩ là Phạm Liệu, Phan Quang, Phạm Tuấn và hai phó bảng là Ngô Chuân, Dương Hiển Tiến [1]. Năm người được gọi bằng danh xưng Ngũ phụng tề phi; Tổng đốc Đào Tấn mở tiệc đón tại Khán Hoa Đình bên sông Vĩnh Điện [1].
Ở khoa thi Hương 1900 tại Thừa Thiên, nguồn ghi 14 trong 42 người đỗ cử nhân là người Quảng Nam [1]. Bốn vị trí đầu thuộc về Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Đình Hiến, Phan Châu Trinh và Lê Bá Trinh [1]. Đến khoa Giáp Thìn 1904, Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng cùng đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật và khoa bảng: danh nhân xứ Quảng.
- Địa danh Thanh Chiêm: Dinh trấn Thanh Chiêm.
Điều còn chưa rõ
- Nguồn ghi 14/42 người đỗ cử nhân là người Quảng Nam nhưng nêu tỷ lệ 34%; cần kiểm lại cách làm tròn và danh sách khoa thi [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài báo dùng địa chỉ xã Mã Thành, huyện Yên Thành khi nói về quê ông; chưa có căn cứ trong hồ sơ được cung cấp để ghi địa chỉ hành chính hiện nay [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Trần Đình Phong – nhà sư phạm xuất sắc”, 31/3/2019, https://baodanang.vn/tran-dinh-phong-nha-su-pham-xuat-sac-3034894.html, truy cập 23/10/2026.