Đi dọc đường Trần Phú ở Hội An, người ta gặp liên tiếp những cổng hội quán. Đó là, nơi mỗi nhóm người Hoa cùng quê tụ họp, thờ cúng và giúp nhau làm ăn [1].
Minh Hương và Ngũ Bang
Người Hoa đến Hội An theo hai làn sóng lớn, và các nhà nghiên cứu chia họ thành hai bộ phận [1]. Người Minh Hương là những người được chúa Nguyễn Phúc Lan cho nhập tịch Đại Việt, lập làng Minh Hương trong khoảng 1645–1653 [1].
Những người không nhập tịch, người Việt gọi là khách trú, lập ra năm bang theo quê gốc: Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Gia Ứng [1]. Mỗi bang xây trường, nhà thương, nghĩa trang, và trên hết là hội quán [1].
Năm hội quán
Bốn bang có hội quán riêng: Phúc Kiến, Triều Châu, Quỳnh Phủ của người Hải Nam, và Quảng Triệu của người Quảng Đông. Bang Gia Ứng không có hội quán nên sinh hoạt ở hội quán Trung Hoa, ngôi hội quán chung của cả năm bang [1].
Về tuổi, miếu Quan Công là công trình sớm nhất, lập từ nửa cuối thế kỷ 17; các hội quán được dựng muộn hơn, trong thế kỷ 18 và 19 [1].
Thờ ai
Vị thần được thờ rộng nhất là Thiên Hậu Thánh mẫu, nữ thần phù hộ người đi biển. Với những người vượt biển sang buôn bán, đó là lựa chọn dễ hiểu [1].
Mỗi bang còn có thần riêng. Hậu điện hội quán Phúc Kiến thờ Lục Tánh Vương gia, sáu vị tướng nhà Minh gốc Phúc Kiến, và các Bà Mụ. Hội quán Quỳnh Phủ thờ 108 vị Anh linh: 108 người Hoa chết ngoài biển Quảng Ngãi năm 1831, về sau được vua Tự Đức sắc phong [1].
Đại Nam nhất thống chí chép rằng năm 1825, trong chuyến đi về phương nam, vua Minh Mạng đã ghé phố Hội An và ban thưởng cho miếu của người Hoa ở đây [1].
Ít người biết
- Bang Gia Ứng là bang duy nhất không có hội quán riêng [1].
- 108 vị Anh linh ở hội quán Quỳnh Phủ là những người có thật, chết trong một vụ việc năm 1831 [1].
- Hồ sơ di sản thế giới của phố cổ Hội An đếm được năm hội quán trong đợt khảo sát 1993–1995.
Đến tận nơi
Các hội quán vẫn là nơi thờ tự của cộng đồng; khách vào xem nên giữ yên lặng và không chạm vào đồ thờ. Cách đó không xa là Chùa Cầu.
Nguồn tham khảo
- Võ Thị Ánh Tuyết, Đào Vĩnh Hợp, “Miếu và hội quán của người Hoa trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cư dân Hội An (Quảng Nam) xưa và nay”, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ – Khoa học Xã hội và Nhân văn, 3(4), tr. 182–190, https://stdjssh.scienceandtechnology.com.vn/index.php/stdjssh/article/download/529/909, truy cập 11/10/2026.