Ba nghề thủ công ở Hội An dựa vào những vật liệu và tri thức khác nhau: ngói âm dương gắn với kiến trúc phố, tre dừa nước với sinh kế vùng hạ lưu, còn bánh ít với tập quán gia đình dịp Tết [1][2][3]. Các hồ sơ cũng cho thấy mức độ chắc chắn không giống nhau: có nghề còn nghệ nhân, có nghề chỉ còn ký ức và tư liệu khảo sát.
Lợp ngói âm dương
Hồ sơ nghề lợp ngói âm dương cho biết tác giả đã đối chiếu tư liệu, phỏng vấn nhân chứng và niên đại di tích ở khu phố cổ. Từ đó, nhóm nghiên cứu suy đoán nghề có thể ra đời muộn nhất từ thế kỷ 17, khi Hội An là thương cảng phồn thịnh và có nhiều công trình xây dựng [1]. Đây là suy đoán của hồ sơ, không phải mốc được xác nhận bởi văn bản nghề nghiệp đương thời.
Trong thế kỷ 20, nghệ nhân cao tuổi kể rằng nghề phát triển ở Kim Bồng, Cẩm Châu và Cẩm Phô; hồ sơ nêu tên một số thợ ở các địa bàn [1]. Tư liệu cho biết lực lượng thợ tập trung nhiều ở Thanh Hà tại thời điểm ghi nhận [1]. Các địa danh trong lời kể thuộc địa giới cũ của Hội An.
Tre và dừa nước ở Cẩm Thanh
Trước đây, nghề tre dừa phân bố rải rác ở Cẩm Châu, Cẩm Kim và tập trung nhiều tại Cẩm Thanh. Hồ sơ ghi nhận nghề về sau còn chủ yếu ở Cẩm Thanh, tại các thôn Thanh Tam Đông, Thanh Tam Tây, Thanh Nhất, Cồn Nhàn, Thanh Nhì, Võng Nhi; một số hộ ở Cẩm Châu [2].
Vùng Cẩm Thanh nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, gần biển Cửa Đại, có điều kiện nước lợ phù hợp với dừa nước. Hồ sơ nêu vùng dừa nước 84 ha, thường được dân gian gọi là rừng dừa Bảy Mẫu, đồng thời cho biết nguyên liệu được dùng làm nhà tre, mái lá và sản phẩm thủ công [2]. Diện tích là số liệu trong hồ sơ nguồn, chưa được cập nhật theo hiện trạng mới.
Bánh ít và tập quán Tết
Khảo sát chưa xác định được nghề làm bánh ít, bánh su sê ở Cù Lao Chàm bắt nguồn từ đâu, ra đời khi nào, hoặc có trước hay sau nghề tương tự ở đất liền [3]. Tư liệu thư tịch liên quan được mô tả là rất hiếm.
Một số hộ làm bánh ít được dẫn lời rằng cha mẹ họ đa số là người địa phương, còn họ học nghề từ ông bà, cha mẹ. Họ kể rằng vào dịp Tết, gia đình trên đảo làm bánh ít cùng bánh in, bánh tét, bánh nổ, bánh da và bánh thuẫn để cúng tổ tiên, dùng trong những ngày Tết [3]. Đây là lời kể của các hộ được khảo sát, không đủ để xác định nguồn gốc xa xưa của nghề.
Tra cứu liên quan
- Nghề khác: rèn, dệt chiếu, tranh tre dừa, đóng ghe thuyền Kim Bồng
- Làng nghề: làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà
- Không gian Hội An: phường Hội An, Cù Lao Chàm
- Địa danh liên quan: phường Hội An Đông, làng Tiên Châu
Điều còn chưa rõ
- Niên đại nghề ngói âm dương là suy đoán của nhóm nghiên cứu, cần kiểm chứng bằng tư liệu độc lập [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng số hộ làm tre dừa và bánh ít sau thời điểm khảo sát chưa có trong các hồ sơ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Nghề lợp ngói âm dương”, 23/08/2017, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Nghe-thu-cong-truyen-thong/nghe-lop-ngoi-am-duong-292.html, truy cập 21/10/2026.
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Nghề tre, dừa Cẩm Thanh”, 19/09/2017, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Nghe-thu-cong-truyen-thong/nghe-tre-dua-cam-thanh-301.html, truy cập 21/10/2026.
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Nghề làm bánh ít, bánh su sê”, 19/09/2017, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Nghe-thu-cong-truyen-thong/nghe-lam-banh-it-banh-su-se-294.html, truy cập 21/10/2026.