Đình làng Thanh Tây nằm tại khối Thanh Tây (trước 7/2025: phường Cẩm Châu, thành phố Hội An; nay thuộc phường Hội An Đông) [1]. Ngôi đình là thiết chế tín ngưỡng trung tâm của một làng ven sông từng rất sung túc nhờ nghề buôn ghe bầu đường biển [1]. Nơi đây cũng ghi dấu các sự kiện quan trọng trong phong trào cách mạng địa phương [1].
Nguồn gốc hình thành làng và ngôi đình
Theo bài khảo cứu của Phước Tịnh thuộc Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, làng Thanh Tây vốn là một nhánh tách ra từ làng Thanh Châu cổ [1]. Từ cuối thế kỷ XIX đến trước năm 1945, dân số gia tăng và đất đai khai phá mở rộng khiến làng Thanh Châu được chia nhỏ thành các làng Thanh Đông, Thanh Tây, Thanh Nam, Thanh Nhứt, Thanh Nhì và Thanh Tam [1]. Tác phẩm Đồng Khánh dư địa chí thời vua Đồng Khánh (1886 – 1888) đã chép Thanh Tây là một giáp hoặc làng thuộc tổng Thanh Châu, huyện Hòa Vang, phủ Điện Bàn [1]. Tuy vậy, điều tra của Viện Viễn Đông Bác Cổ vào các năm 1943 – 1944 (trong Quảng Nam xã chí) chỉ ghi chép về làng Thanh Đông và Thanh Nam, không thấy ghi về làng Thanh Tây [1].
Qua lời kể dân gian và dấu vết hiện trường, đình làng Thanh Tây bước đầu được xác định xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIX [1]. Công trình nguyên thủy có kết cấu 3 gian 2 chái, hệ thống chịu lực hoàn toàn bằng cột kèo gỗ, tường bao bằng gạch [1]. Hậu tẩm là nơi thờ thần cùng các vị Tiền hiền và Hậu hiền có công lập làng; phía ngoài tiền đường đặt bàn thờ tả ban và hữu ban [1].
Dấu ấn cách mạng và các giai đoạn trùng tu
Đình Thanh Tây từng chứng kiến nhiều biến cố lịch sử của địa phương [1]. Trong Cách mạng tháng Tám năm 1945, ngôi đình là địa điểm tập hợp quần chúng của làng Thanh Tây chuẩn bị tham gia đoàn biểu tình giành chính quyền ở Hội An vào ngày 18/8/1945 [1]. Khởi nghĩa thành công, đình trở thành nơi tổ chức lễ ra mắt của UBND Cách mạng lâm thời xã Thanh Châu [1].
Năm 1948, ngôi đình là nơi đóng quân của Trung đội 4, Đại đội 12 bộ đội địa phương thuộc Thị đội Hội An [1]. Khoảng năm 1958, ông Xã Yến đứng ra vận động dân làng sửa sang lại đình, kê bàn ghế làm lớp dạy học và làm nơi sinh hoạt chung của xóm làng [1]. Đến năm 1965, do chiến sự ác liệt, đình bị bom đạn đánh sập hoàn toàn, chỉ còn nền móng cũ và phần hậu tẩm hư hại nặng [1]. Sau năm 1975, dân làng quyên góp kinh phí sửa lại phần hậu tẩm để tiếp tục hương khói; về sau toàn bộ ngôi đình đã được phục dựng khang trang [1].
Nghề buôn ghe bầu và lễ hội đình làng
Dân làng Thanh Tây xưa làm nhiều nghề như làm ruộng, đánh cá, làm thợ nề, thợ mộc, lợp nhà tranh tre dừa và nghề khai thác yến sào (như chi phái của hộ trưởng Hồ Văn Hòa ở Thanh Châu) [1]. Trong đó, sầm uất nhất là nghề buôn bán bằng ghe bầu vượt biển [1]. Làng có nhiều ghe bầu lớn của các gia đình như ông Ngữ, ông Xã Yến, ông Canh, ông Phú Sơ, ông Chánh Rựa, ông Điện Khế, ông Hương Siêu; trong đó ghe của ông Xã Yến và ông Chánh Rựa chở được tới 500 bao hàng (mỗi bao nặng khoảng 1 tạ) [1]. Các chuyến ghe đi buôn khắp ba miền rồi chở hàng hóa về bán tại các chợ Hội An, neo đậu dọc sông Bàu Đà (sông Đò) và sông Để Võng [1]. Làng từng lập lăng Ông để giới đi biển cầu may (nay đã mất); mỗi khi ghe hư hỏng phải đưa sang bến sửa tàu của ông Thủ Biền ở thôn 5 xã Cẩm Thanh cũ (khu vực giáp rừng dừa Bảy Mẫu) [1].
Hằng năm, đình Thanh Tây tổ chức lễ tế xuân thu nhị kỳ vào rằm tháng 3 và rằm tháng 7 âm lịch [1]. Dịp này, sân đình thường tổ chức hát bội liên tục 3 – 4 đêm do những nghệ nhân tuồng am hiểu trong làng biểu diễn [1]. Ngoài đình làng, không gian tâm linh của làng Thanh Tây còn có nhiều miếu xóm như miếu Ngũ Hành, miếu ông Địa, miếu Âm linh, miếu bà xóm Đình, miếu bà Lê cùng nhà thờ các tộc họ Trần, Phùng, Huỳnh [1].
Tra cứu liên quan
- Vùng sông nước lân cận: phường Hội An Đông, phố cổ Hội An, sông Thu Bồn, sông Cổ Cò, rừng dừa Bảy Mẫu
- Công trình và nhân vật: Chùa Cầu, Hồ Văn Hòa, yến sào Cù Lao Chàm
Điều còn chưa rõ
- Niên đại xây dựng khoảng cuối thế kỷ XIX mới dựa trên hồi cố dân gian và khảo sát điền dã, chưa tìm thấy niên đại ghi khắc trên văn bia hay xà cò [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguyên nhân Viện Viễn Đông Bác Cổ trong Quảng Nam xã chí (1943 – 1944) ghi chép về Thanh Đông và Thanh Nam nhưng không ghi chép làng Thanh Tây [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác phục dựng lại toàn bộ tiền đường của ngôi đình sau mốc tu bổ tạm hậu tẩm năm 1975 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Phước Tịnh, “Một số thông tin về lịch sử – văn hóa làng Thanh Tây”, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, 6/9/2021, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/trao-doi-chuyen-nganh/chuyen-de-nghien-cuu-trao-doi/mot-so-thong-tin-ve-lich-su-van-hoa-lang-thanh-tay-960.html, truy cập 23/10/2026.