Đình Cẩm Toại nằm trên vùng đất làng cổ Cẩm Toại, nay thuộc xã Hòa Vang [1][2]. Nơi đây vốn có tên gọi là làng Kim Toại từ thế kỷ XVI, về sau đổi tên vì kỵ húy Nguyễn Kim, thân phụ của Nguyễn Hoàng; bài báo cho biết chưa rõ thời điểm đổi tên [2]. Ngôi đình từng là căn cứ hội họp của các tổ chức cách mạng qua nhiều giai đoạn và được Ủy ban nhân dân thành phố xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố [1][3].
Làng cổ Kim Toại và nguồn gốc tên gọi
Địa bàn làng Cẩm Toại có lịch sử cư trú lâu đời ở xứ Quảng [2][3]. Trong sách *Ô châu cận lục* của Dương Văn An biên soạn vào giữa thế kỷ XVI (các nguồn ghi năm 1553 hoặc 1555), tên làng xuất hiện với tên gọi Kim Toại, là một trong 66 làng thuộc huyện Điện Bàn, phủ Triệu Phong [2][3].
Về sau, làng được đổi tên từ Kim Toại thành Cẩm Toại để kỵ húy tên thân phụ của chúa Nguyễn Hoàng là Nguyễn Kim [2]. Thời điểm đổi tên cụ thể chưa được xác định rõ ràng trong sử liệu, được dự đoán có thể diễn ra sau năm 1558 hoặc sau năm 1570 khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa rồi kiêm quản xứ Quảng Nam [2]. Đến năm 1776, sách *Phủ biên tạp lục* của Lê Quý Đôn ghi nhận Cẩm Toại là một trong 21 đơn vị thuộc tổng Lệ Sơn, huyện Hòa Vang [2][3]. Thời Gia Long và Đồng Khánh, làng thuộc tổng An Châu Thượng; đến thời Khải Định thuộc tổng An Phước [2][3]. Sau năm 1945, Cẩm Toại thuộc xã Hòa Phong; giai đoạn 1958 – 1975 thuộc xã Hòa Hưng, quận Hiếu Đức; sau năm 1975 trở lại xã Hòa Phong và nay thuộc xã Hòa Vang [1][2].
Làng Cẩm Toại được ghi nhận có bề dày lịch sử hơn 550 năm [1]. Tiền hiền của làng có ông Phan Thế Khanh, người có công khai lập hai xã Cẩm Nê và Cẩm Toại [3]. Dưới thời Tây Sơn và triều Nguyễn, làng có Thống chế Lê Văn Hoan (1764 – 1828) là chỉ huy quản tượng, khi qua đời được đưa về an táng tại gò đồi thuộc thôn Cẩm Toại Tây [1]. Gia tộc họ Lâm di cư đến làng từ giữa thế kỷ XVII cũng đóng góp nhiều nhân vật trong các phong trào Cần vương và văn hóa như tú tài Lâm Hữu Chánh (tham gia chống Pháp cùng Nguyễn Tri Phương năm 1858), tú tài Lâm Hữu Mẫn (Bang tá Nghĩa hội Quảng Nam), Thống soái Lâm Nhĩ (Tổng chỉ huy cuộc khởi nghĩa Việt Nam Quang phục hội năm 1916), tú tài Lâm Quang Tự, và nhà nghiên cứu Lâm Quang Thự [2]. Trên địa bàn làng còn có di chỉ khảo cổ tháp Chăm Cấm Mít, tìm hiểu thêm tại bài viết về di tích Chăm Cẩm Toại.
Quá trình xây dựng và các biến cố chiến tranh
Ban đầu, ngôi đình Cẩm Toại được làm bằng tranh tre đơn sơ để phụng thờ Thành hoàng bổn xứ cùng các vị tiền hiền chư phái tộc [3]. Đến thế kỷ XIX, người dân trong làng mới đóng góp công của xây dựng lại ngôi đình khang trang [3].
Vào thời kỳ phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX, hưởng ứng lời kêu gọi khai dân trí, cụ tú Lâm Hữu Mẫn đã bàn giao lại trường học cho con là ông nghè Lâm Quang Tự rồi đưa thanh niên lên vùng Đồng Xanh – Đồng Nghệ lập doanh điền [3]. Năm 1908, trường Nghĩa thục Tổng An Phước ra đời tại Cẩm Toại, trở thành một trong những ngôi trường dạy chữ Quốc ngữ sớm ở Quảng Nam [1][2], chi tiết xem tại bài viết về nghĩa thục Cẩm Toại.
Giai đoạn 1935 – 1936, ngôi đình là cơ sở hội họp bí mật của tổ chức thanh niên phản đế, nơi tập luyện và biểu diễn hát bội nhằm gây quỹ mở rộng trường học truyền bá chữ Quốc ngữ, đồng thời là địa điểm vận động tranh cử cho ông Đặng Thai Mai vào Viện Dân biểu Trung Kỳ [3]. Đến năm 1942, thanh niên cách mạng và học sinh tiếp tục chọn đình làm nơi luyện tập và trình diễn các vở kịch yêu nước như *Nguyễn Trãi – Phi Khanh*, *Hội nghị Diên Hồng* [3].
Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đình Cẩm Toại là nơi cất giấu vũ khí và địa điểm hội họp của ban bạo động tổng An Phước [1][3]. Từ tháng 9/1945 đến tháng 2/1946, ngôi đình trở thành trụ sở của Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tổng An Phước, nơi điều hành cứu trợ lương thực, quyên góp đồng thau, vận động thanh niên Nam tiến và tổ chức bầu cử Quốc hội khóa 1 [3]. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc nổ ra vào cuối năm 1946, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng đã sơ tán một bộ phận cơ quan và tài liệu hồ sơ về đình làm việc tạm thời [3]. Đến tháng 2/1947, Bộ chỉ huy Tiểu đoàn 17 thuộc Trung đoàn 96 cũng về đóng quân tại đình để củng cố lực lượng sau trận giao tranh ở nam sông Túy Loan [3].
Năm 1947, quân Pháp tấn công phá hoại ngôi đình, đánh sập toàn bộ phần tiền đường và chính điện, chỉ còn lại khối hậu tẩm [3]. Khi đó, cụ Lê Đình Tắc mang toàn bộ sắc phong của làng và hai câu liễn về cất giữ tại nhà thờ tộc Lê [3]. Đến năm 1948, quân Pháp đốt phá nhà thờ tộc Lê, khiến toàn bộ sắc phong của đình Cẩm Toại bị thiêu rụi, chỉ giữ lại được hai câu liễn [3]. Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, người dân địa phương bảo tồn hậu tẩm và dựng lại gian tiền đình để tiếp tục việc phụng thờ [3].
Lễ tế và sinh hoạt văn hóa
Hằng năm, cư dân địa phương duy trì ba kỳ tế lễ cổ truyền tại đình: lễ tế xuân vào ngày 15 tháng 2 âm lịch, lễ kỵ tiền hiền vào ngày 24 tháng 4 âm lịch, và lễ tế thu vào ngày 15 tháng 8 âm lịch [3].
Ngoài các tuần tế lễ, làng Cẩm Toại còn tổ chức lễ hội đình làng vào hai ngày 30 và 31 tháng 5 dương lịch [1]. Lễ hội bao gồm các nghi thức dâng hương tưởng niệm tiền nhân và phần hội với nhiều trò chơi dân gian như têm trầu cánh phượng, kéo co, leo cây chuối, đập niêu đất, thi người cao tuổi đẹp lão, cùng các suất diễn hát bội cổ truyền [1]. Các phong tục lễ nghi tại đây có mối tương đồng với sinh hoạt cộng đồng tại vùng lân cận như đình Túy Loan.
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính: xã Hòa Vang
- Di tích và nhân vật liên quan: di tích Chăm Cẩm Toại, nghĩa thục Cẩm Toại, Lâm Quang Thự
- Di tích đình làng: đình Túy Loan, đình Hải Châu
Điều còn chưa rõ
- Năm xếp hạng di tích cấp thành phố: Trang thông tin điện tử Xã Hòa Vang ghi đình được xếp hạng Di tích Lịch sử cách mạng cấp thành phố năm 1999 [1], trong khi Báo Đà Nẵng ghi đình được công nhận năm 2007 [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thứ tự lần tổ chức lễ hội năm 2024: Tiêu đề bài viết của Trang thông tin điện tử Xã Hòa Vang ghi “lần thứ II”, nhưng trong nội dung bài lại nêu là “Lễ hội Đình làng lần thứ III” [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm đổi tên làng từ Kim Toại sang Cẩm Toại chưa có tài liệu lịch sử ghi nhận năm chính xác [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm biên soạn tác phẩm Ô châu cận lục: Báo Đà Nẵng nêu năm 1553 trong bài viết năm 2021 và nêu năm 1555 trong bài viết năm 2024 [2][3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng cụ thể của các đạo sắc phong từng được lưu giữ tại đình trước khi bị thiêu hủy năm 1948 không được các nguồn thống kê chi tiết [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trang thông tin điện tử Xã Hòa Vang, “Làng Cẩm Toại tổ chức lễ hội đình làng lần thứ II”, 5/6/2024, https://hoavang.danang.gov.vn/vi/w/lang-cam-toai-to-chuc-le-hoi-dinh-lang-lan-thu-ii-479053, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Vị ‘thống soái’ cuộc khởi nghĩa Việt Nam Quang phục hội”, 17/10/2021, https://baodanang.vn/vi-thong-soai-cuoc-khoi-nghia-viet-nam-quang-phuc-hoi-3065114.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Đình Cẩm Toại lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử”, 25/7/2024, https://baodanang.vn/dinh-cam-toai-luu-giu-nhieu-gia-tri-van-hoa-lich-su-3236929.html, truy cập 23/10/2026.