Đình Thạch Nham hiện tọa lạc tại làng Thạch Nham, nay thuộc xã Bà Nà (trước 7/2025: xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang), thành phố Đà Nẵng [1][2]. Đây là ngôi đình làng của một vùng đất được khai phá từ nửa sau thế kỷ 16, trải qua nhiều lần di dời và trùng tu qua các triều đại [1][2]. Di tích lưu giữ kiến trúc nhà rường truyền thống cùng nhiều hiện vật bi ký, câu đối gắn với quá trình tụ cư xứ Quảng [1][2].
Lịch sử lập làng và những lần di dời
Vùng đất Thạch Nham hình thành vào khoảng nửa sau thế kỷ 16 khi các đoàn lưu dân người Việt vượt đèo Hải Vân vào phương Nam khai khẩn [1][2]. Theo gia phả các dòng họ, những người đứng đầu công cuộc khai hoang lập ấp là các vị tiền hiền tộc Nguyễn, Trần, Lê, gồm Nguyễn Văn Thừa, Trần Công Vệ và Lê Viết Việt [1]. Về sau, vùng đất này có hơn 30 dòng họ cùng sinh sống, phân bố thành hai thôn Thạch Nham Đông và Thạch Nham Tây [1].
Ngôi đình ban đầu bằng tranh tre, cột gỗ được dựng tại xóm Nổng Lách ở phía bắc làng [1][2]. Do Nổng Lách nằm ở vùng rừng núi âm u, đi lại khó khăn và có hiện tượng “động”, dân làng đã làm lễ xin chuyển đình về xóm Giăng (khu vực bến xe nước, thổ Đình) ở phía nam, nằm bên tả ngạn sông Túy Loan [1][2]. Lần chuyển này diễn ra vào tháng 8 năm Ất Dậu (1885), căn cứ bia đá dựng tại đình [1]. Khi chuyển về đây, ngôi đình tranh tre được thay thế bằng kiến trúc nhà rường khung gỗ mít và kiền kiền [1].
Do vị trí cạnh bờ sông thường xuyên bị ngập lụt cuốn trôi, dân làng quyết định dời đình lần nữa về vị trí gò cao hiện nay [1][2]. Theo văn bia và chữ khắc trên xà gồ, việc dời đình khởi công vào năm Duy Tân thứ ba (Kỷ Dậu – 1909) và làm lễ thượng lương vào ngày 28 tháng 10 năm Canh Tuất (1910) [1][2]. Toàn bộ giàn gỗ của ngôi đình cũ được tháo dỡ đưa về dựng lại [1][2].
Các đợt trùng tu và kiến trúc nhà rường
Sau khi chuyển về vị trí hiện nay, đình Thạch Nham trải qua nhiều đợt sửa chữa, tôn tạo [1][2]: – Năm 1934 (thời vua Bảo Đại): Dân làng góp kinh phí xây dựng tường rào bao quanh khuôn viên, cổng tam quan, bàn án phía trước và hai lầu chiêng trống [1][2]. Dịp này, tộc Nguyễn phụng cúng đôi liễn chữ Hán treo tại đại đình [1]. – Năm 1971: Đình được trùng tu lần tiếp theo, có bia ghi nhận đóng góp bằng chữ quốc ngữ [2]. – Đợt lợp lại mái tôn phía sau: Báo Đà Nẵng năm 2010 ghi nhận việc thay ngói mục bằng mái tôn diễn ra năm 1998 [2], trong khi bài viết năm 2023 trên cùng tờ báo ghi mốc năm 2002 [1]. – Năm 2008: Đình được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch cùng UBND thành phố Đà Nẵng cấp gần 1,5 tỷ đồng để tôn tạo toàn diện theo kiến trúc cổ; nhân dân các họ tộc đóng góp trùng tu tam quan và tường bao [2].
Về mặt bằng, đình Thạch Nham bố trí theo nguyên tắc đơn tuyến, từ cổng tam quan, bình phong đến đại đình thẳng hàng trên trục dũng đạo [1]. Tòa đại đình dựng theo bình đồ chữ “Nhất”, gồm ba gian hai chái đơn và bốn mái [1][2]. Khung nhà gồm bốn bộ vì kèo, mỗi vì có năm hàng cột (hai cột nhất, hai cột nhì, một cột ba) [1][2]. Sáu cây kèo hàng ba uốn cong mềm mại, chạm khắc đồ án mây nước và hoa lá cách điệu [2]. Mái đình lợp ngói âm dương, các bờ nóc và đầu đao gắn trang trí long, phụng khảm miểng sành [1]. Mặt trước đình có tám câu đối cẩn sành [2].
Trong khuôn viên đình còn có các công trình phụ trợ gồm miếu xóm, nhà trù và nhà thờ tiền hiền làng [1]. Các hiện vật quý còn được lưu giữ gồm bia đá năm Ất Dậu (1885), hai câu liễn chữ Hán năm 1934 và bia công đức quốc ngữ năm 1971 [1][2].
Gắn bó với lịch sử địa phương và lễ hội làng
Đình Thạch Nham từng ghi dấu sự kiện liên quan đến phong trào chống sưu thuế năm 1908 tại Quảng Nam [2]. Chí sĩ Ông Ích Đường (cháu nội danh tướng Ông Ích Khiêm) từng dừng chân tại đây và chọn vùng Gò Mao của làng Thạch Nham làm một trong những địa điểm bí mật luyện tập võ nghệ, chuẩn bị lực lượng cho cuộc vận động [2]. Sau khi cuộc vây bắt Lãnh Điềm thất bại, ông bị quân Pháp bắt và hành quyết ở chợ Túy Loan [2]. Sáng hôm đó, viên đao phủ Thập Trong trên đường đi qua dốc Thạch Nham đã bị nhân dân địa phương đón đường trừng trị [2].
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ngôi đình là địa điểm hội họp của chi bộ Đảng địa phương và nơi trú quân của các đơn vị bộ đội trước các đợt tác chiến [1].
Về sinh hoạt cộng đồng, hằng năm dân làng Thạch Nham tổ chức các kỳ cúng tế vào dịp Xuân, Thu và các ngày lễ tiết [1]. Đại lễ hội làng diễn ra vào ngày 14 và 15 tháng 3 âm lịch với đầy đủ các nghi thức cúng thần đình và diễn xướng dân gian [1].
Tra cứu liên quan
- Đình làng và danh nhân lân cận: Đình Túy Loan, Ông Ích Khiêm
- Đình cổ vùng trung tâm: đình Hải Châu
- Cảnh quan và sông ngòi: sông Túy Loan, núi Phước Tường
- Đơn vị hành chính: xã Bà Nà
Điều còn chưa rõ
- Năm xây dựng ban đầu của ngôi đình tranh tre tại xóm Nổng Lách; các tài liệu của làng và nguồn báo đều không xác định được năm cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm thay mái ngói sau bằng tôn: bài báo năm 2010 ghi năm 1998, nhưng bài báo năm 2023 ghi năm 2002 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm công nhận di tích cấp thành phố: bài báo năm 2023 ghi ngày 8/1/2007, trong khi bài báo năm 2010 ghi nhận năm 2008 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Nơi bảo tồn các giá trị văn hóa làng Thạch Nham”, 23/12/2023, https://baodanang.vn/noi-bao-ton-cac-gia-tri-van-hoa-lang-thach-nham-3236522.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Ngôi đình bốn lần trùng tu”, 21/03/2010, https://baodanang.vn/ngoi-dinh-bon-lan-trung-tu-3226715.html, truy cập 23/10/2026.
