Đông y sĩ Nguyễn Mẫn, người đương thời thường gọi là “Thầy Hồi Xuân”, xuất thân trong một gia đình Nho học có truyền thống nghề thuốc tại làng Tứ Câu [1]. Ông theo nghề nhãn khoa gia truyền, mở Nhà thuốc Hồi Xuân chữa trị cho người dân, rồi tham gia công tác y tế và phong trào kháng chiến [1]. Nhiều tác phẩm sáng tác văn nghệ và tài liệu Đông y do ông biên soạn về sau bị thất lạc [1].
Xuất thân và nghề thuốc gia truyền
Tác giả bài báo, Phan Công Tuấn, cho biết thông tin về Nguyễn Mẫn được tìm thấy qua bài viết của Đỗ Thượng Thế trên đặc san Xuân Điện Bàn năm Quý Sửu 2003, lời kể của con trai ông là nhà giáo Nguyễn Hiếu Học ở Bình Dương, cùng cuốn Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam của Nguyễn Q. Thắng [1]. Quê ông ở làng Tứ Câu (trước 7/2025: phường Điện Ngọc, thị xã Điện Bàn), nay thuộc phường Điện Bàn Đông [1]. Lúc nhỏ ông mang tên Nguyễn Hiếu Học, về sau lấy tên này đặt cho con trai mình [1].
Ông sinh ra trong gia đình Nho học có truyền thống nghề y, thuở nhỏ học cả chữ Nho và Tây học [1]. Thân phụ ông là Đông y sĩ Nguyễn Tích truyền cho ông nghề thuốc chuyên sâu về nhãn khoa [1]. Theo bài báo, ông thuộc các bài phú, phương thi chữ Hán về dược tính và bài thuốc thông dụng, rồi tự biên soạn diễn dịch thành thể văn vần ca Nôm dễ nhớ để phổ biến cho bạn đồng môn và người dân trong làng [1]. Đến độ tuổi 30, 40, ông làm chủ Nhà thuốc Hồi Xuân [1]. Do chữa trị giúp nhiều người phục hồi thị lực, người bệnh và đồng bào đương thời gọi ông bằng tên thân mật là “Thầy Hồi Xuân” [1].
Hoạt động văn nghệ và kháng chiến
Trước năm 1945, triều đình Huế từng trao cho ông giải thưởng văn học về đề tài khuyến nông [1]. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ông tản cư vào Quế Sơn và Tam Kỳ, tham gia công tác khuyến nông, y tế và văn nghệ thuộc Ủy ban Kháng chiến tỉnh Quảng Nam [1]. Trong những năm 1948 – 1951, ông sáng tác một số vở tuồng hát bội như “Hồn thiêng sông núi” và “Cờ đẫm máu”, được dàn dựng công diễn nhiều lần tại Quảng Nam và Bình Định [1] (xem thêm tuồng xứ Quảng).
Năm 1952, Ủy ban Hành chính Kháng chiến tỉnh Quảng Nam thành lập Hội Đông y tỉnh do Lương Trọng Hối làm Hội trưởng để các thầy thuốc Đông y cứu chữa người dân sau các đợt hạn hán, lũ lụt và dịch bệnh [1]. Ông Nguyễn Mẫn tham gia và giữ chức Phó Hội trưởng Tỉnh hội cho đến năm 1958 [1]. Năm 1958, cuốn sách Thương hàn trị liệu của Lương Trọng Hối do Hội Y Dược Việt Nam (Tổng chi Trung phần, Tỉnh hội Quảng Nam – Đà Nẵng) xuất bản có hai bài phụ lục của Nguyễn Mẫn ở đầu và cuối sách, gồm bài thơ “Lời hiệu triệu Đông y” và bài “Văn tế Y tổ Hải Thượng Lãn Ông” [1].
Thời gian ở Sài Gòn
Sau năm 1954, Hội Đông y hoạt động trong vùng do chính quyền Sài Gòn quản lý với tên gọi Hội Y Dược Việt Nam cho đến ngày 7/12/1959 thì bị Bộ Nội vụ chính quyền Sài Gòn thu hồi giấy phép [1]. Trong giai đoạn này, ban lãnh đạo Tỉnh hội vận động chuyển trụ sở thành Nhà thờ Y tổ Hải Thượng Lãn Ông tại ngã ba Cai Lang, nay là số 10 đường Điện Biên Phủ tại Đà Nẵng [1].
Sau năm 1958, ông chuyển vào sinh sống tại Sài Gòn [1]. Tại đây, ông giữ cương vị Phó Hội trưởng Hội Đông y Sài Gòn từ năm 1959 đến năm 1975, đồng thời hoạt động trong phong trào cách mạng nội thành [1]. Do nuôi giấu cán bộ kháng chiến tại nhà riêng, ông bị cảnh sát chính quyền Sài Gòn bắt giam vào khám Chí Hòa nhiều lần và từng làm thơ cảm tác trong trại giam [1].
Đầu tháng 8/1969, ông được trả tự do và tiếp tục sinh hoạt tại các tổ chức y tế, xã hội địa phương [1]. Nhận tin Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, ông soạn bài “Văn tế Cụ Hồ Chí Minh” dài 150 câu [1]. Theo lời ông kể lại, ngày 20/9/1969, bài văn tế này được đọc tại lễ truy điệu ở chùa Khánh Hưng do Thượng tọa Pháp Lan trụ trì [1]. Sau tháng 4/1975, ông giữ chức Phó Hội trưởng Hội Y học dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh [1]. Ông mất năm 1987 và được an táng tại nghĩa trang Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: Lương Trọng Hối, Hội trưởng Hội Đông y tỉnh.
- Quê hương và địa bàn hoạt động: phường Điện Bàn Đông, Tam Kỳ, xã Quế Sơn
- Nghệ thuật sân khấu: tuồng xứ Quảng
- Danh sách nhân vật: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh của ông Nguyễn Mẫn; bài báo chỉ nhắc mốc tuổi 30, 40 làm chủ nhà thuốc và năm mất 1987 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng và tình trạng lưu trữ hiện nay của các tác phẩm văn nghệ và bản dịch y học; bài báo nêu nhiều tài liệu đã thất lạc [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm và số lần cụ thể ông bị bắt giam tại khám Chí Hòa [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, ““Thầy Hồi Xuân” làng Tứ Câu”, 29/05/2022, https://baodanang.vn/thay-hoi-xuan-lang-tu-cau-3234461.html, truy cập 23/10/2026.