Ở vùng đất Hòa Vang, sinh hoạt làng xã và dòng tộc gắn liền với nhiều tập tục cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ [1]. Trong đó, tục cúng xóm được tổ chức đều đặn mỗi năm tại các thôn xóm nhằm tạ ơn thần linh và gắn kết tình làng nghĩa xóm [1]. Bên cạnh cúng xóm, các nghi thức tế lễ và việc phục hồi gia phả, từ đường cũng duy trì nếp sống truyền thống ở các làng quê [1].
Tục cúng xóm và nếp sinh hoạt ở thôn Dương Lâm 2
Theo bài báo, tục cúng xóm đã xuất hiện từ lâu trong đời sống nông thôn ở vùng Hòa Vang [1]. Hằng năm, người dân tổ chức cúng xóm hai lần vào dịp lễ Tất niên cuối năm và lễ cúng xuân sau Tết Nguyên đán, trong đó ngày tế xuân là buổi lễ long trọng nhất [1]. Tại thôn Dương Lâm 2 (trước 7/2025: xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang), nay thuộc xã Hòa Vang, bà con thường tập trung tại nhà văn hóa thôn để cùng nhau nấu ăn, bày biện lễ vật và làm lễ cúng [1].
Ông Trần Văn Tâm (68 tuổi vào năm 2020, người dân thôn Dương Lâm 2) cho biết theo quan niệm địa phương, mỗi vùng đất đều có Thần hoàng bổn xứ cai quản [1]. Lễ cúng xóm trước hết nhằm tạ ơn Thần hoàng và Thổ địa, sau đó là dịp tưởng nhớ những người lính đã mất trong chiến tranh và người trong xóm đã khuất [1]. Hai dịp cúng xóm trong năm trở thành những bữa cơm thân mật để bà con gặp gỡ, trò chuyện, hóa giải vướng mắc và bàn thảo việc giữ gìn xóm làng bình yên cũng như môi trường sạch đẹp [1]. Đây cũng là thời điểm con cháu làm ăn ở xa trở về sum họp cùng gia đình [1].
Lệ xuân kỳ thu tế và chuyện tách làng Phong Lệ
Bên cạnh cúng xóm, sinh hoạt tâm linh của các làng xã vùng Hòa Vang vận hành theo lệ “xuân kỳ thu tế” [1]. Theo ông Lê Văn Tục (71 tuổi vào năm 2020, Trưởng ban tế lễ làng Phong Lệ, thôn Phong Nam), mỗi năm làng và nhà thờ các tộc họ có hai kỳ tế lễ chính vào mùa xuân và mùa thu, tiếp sau đó là lễ cúng Chạp vào cuối năm [1]. Các kỳ lễ là dịp để dân làng họp mặt bàn việc chung và tổ chức sinh hoạt tập thể [1].
Về lịch sử làng Phong Lệ, bài báo ghi nhận cách thời điểm năm 2020 hơn 100 năm, con sông Cầu Đỏ chỉ là một con lạch nhỏ có thể lội qua vào mùa cạn và chưa phải ranh giới chia cắt làng [1]. Về sau, phần đất phía nam sông được gọi là Phong Lệ Nam (trước 7/2025: xã Hòa Châu, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân, nơi có làng cổ Phong Nam, phần phía bắc sông là Phong Lệ Bắc (trước 7/2025: phường Hòa Thọ Đông, quận Cẩm Lệ), nay thuộc phường Cẩm Lệ, thường gọi gọn là Phong Nam và Phong Bắc [1]. Dù bị chia tách về địa giới hành chính qua các thời kỳ, người dân hai bên vẫn cùng duy trì các sinh hoạt họ tộc và lễ hội truyền thống, trong đó có lễ hội Mục Đồng làng Phong Lệ [1].
Lễ Kỳ yên Quá Giáng và việc phục hồi việc họ
Tại làng Quá Giáng (trước 7/2025: xã Hòa Phước, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân, sinh hoạt làng xã gắn liền với đình Quá Giáng và nhà thờ Chư phái tộc [1]. Ông Đinh Viết Thành (82 tuổi vào năm 2020, Tộc trưởng tộc Đinh, Trưởng làng Quá Giáng) cho biết hằng năm vào ngày 11 và 12 tháng Tư âm lịch, làng tổ chức lễ Kỳ yên nhằm cầu quốc thái dân an và mưa thuận gió hòa [1]. Người dân thuộc 7 xóm của làng Quá Giáng xưa (tương ứng với 7 thôn sau này), cùng người dân xóm An Lưu (trước 7/2025: phường Hòa Quý, quận Ngũ Hành Sơn), nay thuộc phường Ngũ Hành Sơn, đều tập trung về đình và nhà thờ tộc để thắp hương tưởng nhớ tiền nhân khai khẩn đất đai [1]. Theo bài báo, ông Thành ghi sổ tên tuổi con cháu đi làm xa gửi tiền về góp xây đình, nhà thờ, và con cháu đã góp khoảng vài ba trăm triệu đồng khi làng chuẩn bị xây Miếu Bà [1].
Theo bài báo, cùng với phong trào phục dựng các lễ hội đình làng như tại đình Túy Loan, nhiều gia tộc ở Hòa Vang đã khôi phục các việc họ như xây mới từ đường, dịch và sao chép gia phả xứ Quảng, kết nối các chi phái và xây dựng mộ tổ [1]. Vào tháng Chạp hằng năm, con cháu các tộc họ sửa sang mồ mả, dẫy cỏ, quét vôi rồi làm lễ Chạp (bài báo viết “Chạp mã”), vừa để ghi ơn tổ tiên vừa để bà con nội ngoại nhận biết nhau [1].
Tra cứu liên quan
- Nghi lễ và lễ hội làng xã: lễ hội Mục Đồng làng Phong Lệ, đình Túy Loan.
- Đình làng và di tích họ tộc: đình Quá Giáng, gia phả xứ Quảng.
- Địa phương liên quan: xã Hòa Vang, phường Hòa Xuân.
Điều còn chưa rõ
- Bài báo không nêu rõ năm xây dựng đầu tiên cũng như thời điểm hình thành cụ thể của tục cúng xóm ở Hòa Vang [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thông tin về quy mô và thời điểm khởi công xây dựng Miếu Bà làng Quá Giáng chưa được nguồn nêu cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Chi tiết về nghi thức cúng tế cụ thể và văn khấn trong lễ cúng xóm tại thôn Dương Lâm 2 chưa được bài báo ghi chép đầy đủ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Chuyện làng…”, 20/09/2020, https://baodanang.vn/chuyen-lang-3232874.html, truy cập 24/10/2026.
