Vùng duyên hải xứ Quảng là nơi cư trú lâu đời của cộng đồng làm nghề đánh bắt hải sản, hình thành nên nhiều tập tục gắn liền với môi trường sông biển [1]. Thuở trước, khi điều kiện đi biển còn thô sơ, trong những tình huống bất khả kháng có người ốm đau hoặc gặp nạn qua đời giữa biển khơi, ngư dân buộc phải thực hành tục thủy táng [1].
Hoàn cảnh hình thành và quan niệm
Trong lịch sử, con người từng có nhiều hình thức mai táng như địa táng, hỏa táng, thủy táng, thiên táng, huyền táng hay điểu táng [1]. Theo bài báo, ở vùng ven biển chỉ phổ biến hai hình thức là địa táng và thủy táng; thủy táng là thả thi thể xuống biển cho cá và các loài thủy tộc ăn, nên còn gọi là ngư táng, và được thực hiện khi người đi biển dài ngày qua đời giữa biển [1]. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa cổ đại, tập quán thủy táng xuất hiện khá phổ biến ở các cộng đồng ven biển và hải đảo vùng Đông Nam Á [1].
Đối với ngư dân xứ Quảng, tục này nay chỉ còn trong ký ức của các bậc cao niên [1]. Ngư dân không rõ nguồn gốc phong tục có từ khi nào; bài báo nêu giả thuyết phỏng đoán có lẽ bắt nguồn từ các tín đồ Ấn giáo (đạo Hindu) [1]. Phần lớn người đi biển xứ Quảng theo đạo Phật và thờ cúng tổ tiên, kết hợp niềm tin vạn vật hữu linh [1]. Họ quan niệm thân xác con người do tứ đại cấu thành gồm đất, nước, gió, lửa; khi qua đời thì tứ đại trả về tứ đại, phần thần thức và linh hồn tách khỏi thể xác [1]. Bài báo trích dẫn quan niệm Phật giáo cho rằng con người sinh ra do luyến ái, người sống tiếc thân thể thì khi mất thần thức dễ bám víu vào thi thể, nên việc đưa thể xác về biển là trợ duyên để linh hồn mau siêu thoát sang kiếp khác mà không bị lạnh lẽo [1]. Ngư dân cũng xem biển cả là cội nguồn sinh mệnh, biểu trưng cho sự bất tử và thanh thản [1].
Quy định và diễn trình nghi thức
Trước đây, các vạn chài và thương lái đi biển ở xứ Quảng đặt ra những quy định cụ thể về thủ tục thủy táng nhằm thể hiện lòng tiếc thương bạn chài [1]. Nhiều người đi biển lớn tuổi từng trực tiếp tham gia làm nghi thức tiễn đưa bạn nghề khi còn trai trẻ [1].
Khi có người qua đời trên tàu thuyền, các thuyền viên nấu một chén cơm xông đầu rồi tắm rửa sạch sẽ thi thể hai lần [1]. Thi thể được mặc áo quần tốt; quần áo cũ thì xé ra làm dây buộc [1]. Người ta dùng chiếu hoặc tấm chăn vải rộng bó chặt thi thể với ngụ ý khi trở về với dòng nước thì thân thể phải sạch sẽ [1]. Theo quan niệm dân gian về số lượng hồn vía (nam ba hồn bảy vía, nữ ba hồn chín vía), các bạn chài đặt bảy hạt gạo vào miệng nếu người mất là nam, hoặc chín hạt gạo nếu là nữ, để người đã khuất có lương thực ăn đường sang thế giới bên kia [1].
Nghi lễ thường diễn ra vào buổi sáng hôm sau khi mặt trời đã nhô lên khỏi mặt biển [1]. Bạn chài dùng dây thừng từ từ thòng thi thể xuống nước theo tư thế đầu hướng ra ngoài khơi xa, chân quay về phía đất liền [1]. Dây được hạ lên xuống ba lần theo quan niệm tam tài Thiên – Địa – Nhân [1]. Nghi thức này nhằm cầu mong cho phần dương hồn và âm hồn (phách) của người mất được yên nghỉ [1].
Dấu vết trong văn hóa dân gian
Theo bài báo, tục thủy táng nay chỉ còn trong ký ức của cộng đồng ngư dân, nhưng một số dấu vết còn thấy trong truyền thuyết và lễ tục miền biển [1].
Trong truyền thuyết dân gian, người đi biển kể rằng đức Phật Quan Âm khi tuần du trên biển đã thương xót những người chết chìm ngoài khơi nên xé áo cà sa thành nhiều mảnh thả xuống nước, hóa thành cá Ông cứu giúp thuyền bè gặp nạn [1].
Tại các làng chài, vào dịp lễ hội cầu ngư hằng năm, vạn chài duy trì nghi thức diễn xướng “Âm linh Bả trạo ca” (còn gọi là chèo cô hồn) [1]. Lối hát bả trạo này dùng những làn điệu hát thán bi thương ngoài bãi biển để cầu siêu cho những linh hồn không may bỏ mình nơi biển khơi [1].
Tra cứu liên quan
- Nghi lễ miền biển: lễ hội cầu ngư, hát bả trạo
- Tín ngưỡng cá Ông: lăng Ông làng Thanh Khê, nghĩa địa cá Ông ở Tam Hải
- Đời sống và phương tiện: vẽ mắt cho thuyền, chiếc thúng chai của ngư dân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc chính xác của tục thủy táng trong cư dân người Việt; giả thuyết về ảnh hưởng từ Ấn giáo chỉ là phỏng đoán trong bài báo và chưa có tư liệu lịch sử xác nhận [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm cụ thể các vạn chài xứ Quảng chấm dứt hoàn toàn tập tục thủy táng trên tàu thuyền ngoài khơi [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Văn bản hương ước hoặc quy ước chép tay của các vạn chài cổ quy định chi tiết về lệ thủy táng [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Tục thủy táng trong tâm thức ngư dân”, 07/11/2022, https://baodanang.vn/tuc-thuy-tang-trong-tam-thuc-ngu-dan-3026838.html, truy cập 24/10/2026.
