Trước khi hạ thủy hay mỗi lần đưa lên bờ sửa chữa, những chiếc ghe thuyền của ngư dân xứ Quảng đều được vẽ và che chở đôi mắt cẩn trọng ở hai bên mũi [1]. Tục vẽ mắt, hay còn gọi là nghi thức “khai quang điểm nhãn”, gắn liền với đời sống bám biển và niềm tin vào sự che chở của thần linh [1].
Nghi thức “khai quang điểm nhãn”
Nghề đánh bắt hải sản ở vùng biển Quảng Nam cũ gắn với 125 km bờ biển cùng hai cửa biển lớn là Cửa An Hòa (nay thuộc xã Núi Thành) và Cửa Đại (thuộc phường Hội An Đông) [1]. Đối với ngư dân, con thuyền là tài sản lớn nhất và đôi mắt chính là linh hồn của phương tiện đi biển [1]. Khi thuyền đóng mới hoặc lên đà sửa chữa, thợ thuyền và chủ tàu luôn dùng vải sạch bọc kín mắt thuyền nhằm tránh va đập hay trầy xước [1]. Thuyền trưởng Nguyễn Thanh Chiểu của tàu lưới vây trũ QNa-91243 ở thôn Ngọc An, xã Tam Tiến cũ (nay thuộc xã Tam Xuân) cho biết đôi mắt thuyền có ý nghĩa dẫn lối trong suốt hành trình chinh phục biển cả [1].
Nghi lễ điểm nhãn diễn ra trang nghiêm trước khi thuyền hoàn thiện [1]. Chủ thuyền sắm sửa lễ vật chu đáo gồm đèn, hoa, trà, rượu, bánh và trái cây, rồi thành tâm khấn vái, nêu rõ tên tuổi, quê quán của bản thân cùng các đặc điểm nhận dạng con thuyền [1]. Sau bài khấn, người thợ cả của trại đóng thuyền trực tiếp tạo tác đôi mắt bằng những đường vẽ sắc sảo [1]. Nghi thức này được coi là việc “khai tâm”, giúp con thuyền trở thành một sinh thể có linh hồn, bảo hộ cho bạn biển vượt qua sóng gió và đón những mẻ cá đầy [1]. Ngay sát đôi mắt ở phần mũi thuyền là nơi ngư dân lập bàn thờ để hương khói cúng kính mỗi lần rời bến ra khơi hay cập bờ [1].
Tương truyền nguồn gốc và dáng mắt cá Ông
Về gốc tích của tục vẽ mắt thuyền, tương truyền ngày xưa cư dân chài lưới thường xuyên bị các loài thủy quái dưới biển quấy phá, làm hại [1]. Người dân tìm nhiều cách khắc chế nhưng không thành [1]. Vua Thủy Tề thương tình chỉ dẫn người dân nên vẽ mắt lớn lên mạn thuyền để các loài thủy tộc khiếp sợ không dám đến gần [1]. Từ đó, tục vẽ mắt được người đi biển truyền đời qua nhiều thế hệ [1].
Bên cạnh yếu tố thẩm mỹ dân gian, mắt thuyền còn thể hiện sự giao tiếp tâm linh giữa ngư dân với biển cả [1]. Theo ông Trần Xuân Trung, người có hơn 30 năm làm nghề đóng sửa ghe thuyền ở thôn Tân Phú, xã Tam Phú cũ (trước 7/2025 thuộc thị xã Tam Kỳ, nay là phường Quảng Phú), ngư dân vùng biển này rất chuộng kiểu dáng mắt mô phỏng theo đường nét của cá Ông [1]. Trong tâm thức dân gian, cá Ông là loài cá hiền lành, linh thiêng, từng được các triều đình phong thần và được nhắc nhiều trong các thư tịch cổ [1]. Ngư dân tin rằng cá Ông luôn sẵn sàng cứu nạn, đưa phương tiện và con người vượt qua bão tố cập bờ an toàn [1]. Tín ngưỡng này cũng gắn liền với tục thờ cúng cá Ông, lập nghĩa địa cá Ông ở Tam Hải hay tổ chức lễ hội Cầu Ngư khi cá Ông lụy [1]. Việc mượn hình ảnh mắt cá Ông đưa lên mạn thuyền là cách ngư dân gửi gắm niềm tin tâm linh vào sự che chở của thần biển [1].
Nguy cơ mai một ở các đội tàu hiện đại
Cùng với sự biến đổi của nghề cá, các loại tàu vỏ gỗ nhỏ đang dần được thay thế bằng tàu có công suất lớn hoặc vỏ thép để vươn khơi xa [1]. Sự chuyển đổi này khiến nhiều phương tiện đóng mới không còn duy trì tục vẽ mắt như trước [1]. Theo ông Trương Công Hùng, nguyên Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin huyện Thăng Bình cũ (nay thuộc địa bàn xã Thăng Bình), việc thưa vắng dần tục vẽ mắt cho ghe thuyền là điều đáng tiếc dưới góc độ bảo tồn di sản [1]. Ông cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng tập tục này để giới trẻ hiểu và gìn giữ nét văn hóa tâm linh đặc sắc của cư dân miền biển [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn ghi nhận tục vẽ mắt: xã Tam Xuân, phường Quảng Phú, xã Núi Thành, phường Hội An Đông, xã Thăng Bình
- Tín ngưỡng làng chài: lễ hội Cầu Ngư, nghĩa địa cá Ông ở Tam Hải, Tam Kỳ
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc chính xác về thời điểm xuất hiện tục vẽ mắt cho thuyền tại vùng biển xứ Quảng chưa được ghi chép niên đại cụ thể trong sử liệu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Quy chuẩn màu sắc và các kiểu dáng mắt thuyền khác nhau giữa các làng chài ven biển chưa có khảo sát thống kê chi tiết trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Quang, “Vẽ mắt cho thuyền”, Báo Đà Nẵng, 21/1/2023, https://baodanang.vn/ve-mat-cho-thuyen-3026749.html, truy cập 23/10/2026.
