Trước năm 1945, việc xây nhà vôi hay dựng nhà rường ở xứ Quảng thường kéo dài từ vài ba năm, nhiều nếp nhà lớn mất từ 5 – 7 năm hoặc cả chục năm mới hoàn thành [1]. Thời gian thi công kéo dài đã định hình nếp sinh hoạt riêng của những phường thợ mộc, thợ nề và để lại dấu ấn qua từng nếp nhà truyền thống [1].
Hai trường phái thợ và thời gian dựng nhà
Theo khảo sát của họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ, ngoài khu vực phố cổ Hội An, vùng đất Quảng Nam cũ hiện còn hơn 400 ngôi nhà cổ [1]. Những nếp nhà này chủ yếu được chia theo hai trường phái xây dựng do thợ làng Văn Hà (trước 7/2025: xã Tam Thành, huyện Phú Ninh), nay thuộc xã Tây Hồ, hoặc thợ làng mộc Kim Bồng tạo dựng, hoặc chịu ảnh hưởng của họ, kế thừa cách làm nhà lá mái của người Chăm trước đây [1].
Ở các nếp nhà lớn tại vùng Đại Lộc, thời gian thi công kéo dài từ 3 đến 10 năm là điều bình thường [1]. Điển hình như nhà của bà Trần Thị Thao hay ông Nguyễn Sắc ở Đại Nghĩa, Đại Hồng đều mất hơn một thập kỷ xây cất [1]. Ngày xưa, người học thợ mộc phải theo thợ cả từ năm 12 – 13 tuổi, trải qua khoảng 10 năm và tham gia làm xong vài ba căn nhà mới thành nghề [1]. Thợ mộc không chỉ học kỹ thuật và thước tấc mà còn phải học quan niệm phong thủy, nếp nhà và phong hóa địa phương [1]. Trong suốt những năm tháng dựng nhà, thợ thầy đóng trại ăn ngủ ngay trong vườn, uống nhiều nước chè tươi đến mức xác lá chè đổ đống bên vườn được người dân gọi ví von là “núi chè” [1]. Cũng vì thời gian làm nhà kéo dài nhiều năm, một số người thợ phụ đã nên duyên vợ chồng tại chỗ và lập gia đình ngay trong quá trình dựng nhà [1].
Những ngôi nhà đặc biệt: Nghè Học, Cửu Phán và Lê Phước Câu
Theo nhà thơ Liêu Thái, ngôi nhà của ông cố là Nghè Học tại Điện Minh (trước 7/2025: phường Điện Minh, thị xã Điện Bàn), nay thuộc phường Điện Bàn, được khởi công năm 1900 đến năm 1906 mới xong phần nhà rường [1]. Đến giai đoạn 1930 – 1932, gia đình mới làm thêm hiên trước theo kiểu Tây [1]. Trong những năm dựng nhà này, một thợ phụ trẻ tuổi đã kết hôn dưới sự tác thành của chủ nhà Nghè Học và sau ngày khánh thành đã dẫn vợ con về quê Kim Bồng [1].
Trong số khoảng 400 ngôi nhà xưa ở xứ Quảng, có hai trường hợp hy hữu [1]. Thứ nhất là ngôi nhà của ông Nguyễn Nho Phán (Cửu Phán) tại thôn Bồng Lai (trước đây thuộc La Qua, Điện Bàn), làm mất cả chục năm [1]. Do chọn hướng theo tuổi chủ nhà, đây là nếp nhà xưa duy nhất ở xứ Quảng quay hướng chính Bắc còn tồn tại và đã được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh [1].
Trường hợp thứ hai là nhà của ông Lê Phước Câu ở làng Hoán Mỹ, Ái Nghĩa (trước 7/2025: thị trấn Ái Nghĩa, huyện Đại Lộc), nay thuộc xã Đại Lộc [1]. Ngôi nhà quy mô đồ sộ nhưng không thể đặt cây đòn đông trong lễ thượng lương do vướng yếu tố ngày giờ, phải chờ đến mấy chục năm sau con cháu mới làm được lễ này [1]. Câu chuyện phong thủy hy hữu này từng được nhà địa lý Pierre Gourou (1900 – 1999) ghi lại trong cuốn sách “Phác thảo nghiên cứu về nhà Việt Nam từ Thanh Hóa đến Bình Định” xuất bản năm 1936 [1]. Về sau, ngôi nhà ông Lê Phước Câu được bán cho một hiệu vàng ở ngã ba Nam Phước (trước 7/2025: thị trấn Nam Phước, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Nam Phước, và được tái dựng tại Duy Xuyên vào năm 2022 [1].
Tập quán chọn hướng và sự biến đổi của nhà cổ
Khi đất đai còn rộng rãi, cư dân xứ Quảng thường chọn dựng nhà theo các hướng Nam, Đông Nam hoặc Tây Nam để đón gió mát mùa hè và giữ ấm mùa đông [1]. Dân gian truyền miệng câu “chánh Đông cái lông không còn” nhằm nói cường điệu về cái lạnh khắc nghiệt của mùa mưa với nhà quay hướng chính Đông [1].
Hiện trạng các ngôi nhà cổ xứ Quảng có nhiều biến động [1]. Ở các vùng quê, việc lợp lại ngói âm dương kiểu xưa khó thực hiện vì tốn kém, khan hiếm vật liệu và thợ lợp ngói lành nghề [1]. Khu không gian Vinahouse tại Điện Minh từng gom góp, phục dựng 18 nếp nhà xưa và 15 công trình nhà gỗ trên diện tích hơn 11.000 m2 [1]. Trong số đó có nếp nhà 3 gian 2 chái phục dựng theo mẫu Kim Bồng và nhà tam gian tứ hạ 108 cột có tuổi thọ 200 năm của bà Trần Thị Thao ở Đại Lộc [1]. Tuy nhiên, khu trưng bày này về sau đã dừng hoạt động và rơi vào tình trạng hư hại [1].
Tra cứu liên quan
- Làng nghề mộc: làng mộc Kim Bồng, làng Văn Hà
- Địa bàn liên quan: phường Điện Bàn, xã Đại Lộc, xã Nam Phước, xã Phú Ninh
Điều còn chưa rõ
- Nhà địa lý Pierre Gourou ghi nhà ông Lê Phước Câu ở thôn Phiếm Ái thuộc Đại Nghĩa, nhưng khảo sát thực tế của tác giả bài báo ghi nhận nhà nằm tại làng Hoán Mỹ, Ái Nghĩa; bài báo nghi ngờ Gourou ghi nhầm địa danh hoặc do thay đổi ranh giới hành chính thời kỳ trước [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng bảo tồn hiện tại của ngôi nhà ông Nguyễn Nho Phán và các cấu kiện nhà cổ chuyển về Duy Xuyên [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Xây một nếp nhà theo năm tháng”, 08/02/2024, https://baodanang.vn/xay-mot-nep-nha-theo-nam-thang-3129719.html, truy cập 24/10/2026.