Trong sách *Phủ biên tạp lục* soạn khoảng năm 1776, hai tên Văn Hà và Tú Tràng đã được ghi lại. Bài khảo cứu của Báo Đà Nẵng lần theo địa bạ, địa chí và dấu tích còn lại để phác họa hai làng ở khu vực Tam Thành cũ, nay thuộc xã Tây Hồ (trước 7/2025: xã Tam Thành, huyện Phú Ninh) [1].
Tú Tràng trong địa bạ và địa chí
Tú Tràng còn được đọc là Tú Chàng. Theo bài báo dẫn nhà nghiên cứu địa bạ Nguyễn Đình Đầu, địa bạ đầu thời Nguyễn ghi diện tích làng ở mức 947 mẫu, 7 sào, 9 thước, 7 tấc, nhỏ hơn La Qua khoảng 62 mẫu [1].
*Đồng Khánh địa dư chí* ghi xã Tú Chàng thuộc tổng Vinh Quý Trung, huyện Hà Đông. Bài báo dẫn mô tả có đường quan lộ đi qua và trên địa phận có tháp Chăm cùng tượng nghê đá. Từ những dấu mốc ấy, tác giả nhận định địa giới làng xưa vươn xuống phía nam quốc lộ 1, tới khu vực ấp Gia Thọ, nay là thôn An Thọ, xã Tam An cũ [1].
Địa bạ không nêu một đường ranh chung mà ghi phạm vi của 11 xứ đất. Bài viết cho biết ruộng công chiếm khoảng một phần năm, còn phần ruộng tư chủ yếu thuộc người trong xã [1]. Tác giả gợi ý rằng tỷ lệ ấy có thể giúp hình dung quá trình người Việt mở đất ở vùng này, nhưng đó là cách diễn giải dựa trên địa bạ, không phải kết luận tuyệt đối về lịch sử cư trú.
Những tên gọi và dấu tích còn khó giải
Bài báo cho biết tự dạng Tú Tràng trong văn bản địa phương là 繡幢. Một câu đối ở nhà cổ lại có chữ “Trường”, có thể đọc là “tràng”. Tác giả đặt câu hỏi liệu đây là cách viết nhầm tên làng hay chỉ dòng sông dài được nhắc trong câu đối; nguồn chưa đưa ra câu trả lời [1].
Đình Tú Tràng được bài báo ghi nhận là đã trùng tu năm 2000. Tác giả nhận xét câu đối còn lại trong đình có văn phong mới, không phải câu đối cổ [1].
Văn Hà và nghề mộc
Tên đầy đủ của làng là Bình An Văn Hà. Địa bạ đầu thời Nguyễn ghi các xã giáp giới ở phía đông, tây và nam; phía bắc là Khánh Mỹ. Đối chiếu địa danh hiện nay trong bài báo, vùng tiếp giáp nằm trên địa bàn các xã Tam Đàn, Tam An và Tam Thành cũ [1]. Địa danh Văn Hà được ghi bằng chữ 文河, được bài viết giải nghĩa là “dòng sông êm ả”. Địa bạ xếp làng có diện tích hơn 91 mẫu, đứng thứ 328 trong danh sách 937 làng xã của dinh Quảng Nam [1].
Người Văn Hà phần đông làm nghề mộc. Theo lời kể của nghệ nhân ưu tú Đinh Thạch được bài báo thuật lại, các thế hệ thợ trước từng đưa từng kíp thợ ra Huế làm nghề; giấy ban khen được kể là đã thất lạc do chiến tranh và thiên tai [1]. Đây là lời kể được quy rõ cho ông Thạch, không phải hồ sơ khen thưởng còn lưu để đối chiếu.
Bài báo ghi nhận dấu ấn thợ Văn Hà trên kiến trúc gỗ ở nhiều vùng phía nam Quảng Nam xưa. Riêng tại Tiên Phước, nguồn dẫn lời ông Thạch về hàng chục nhà rường được tạo tác từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20. Bài cũng nhắc đến bàn xoay Văn Hà, nhưng không giải thích cơ chế hoạt động hay tư liệu lịch sử của chiếc bàn [1]. Có thể đọc thêm về các làng nghề qua làng mộc Kim Bồng, nghề mộc Kim Bồng và làng gốm Thanh Hà.
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: xã Tây Hồ, xã Chiên Đàn, xã Phú Ninh
- Làng nghề và kiến trúc: làng mộc Kim Bồng, nghề mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà
Điều còn chưa rõ
- Câu đối có chữ “Trường” ở nhà cổ liên quan đến tên Tú Tràng hay một dòng sông; bài báo chưa xác định được [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hồ sơ giấy khen của thợ mộc Văn Hà không còn được người làng tìm thấy theo lời kể được bài báo dẫn lại; cần tư liệu lưu trữ độc lập để xác minh [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số đo địa bạ và cách xác định ranh làng cần được đối chiếu với bản gốc, bản đồ và quy đổi đơn vị trước khi so sánh với diện tích ngày nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Hai ngôi làng cổ ở Tam Thành”, 25/10/2020, https://baodanang.vn/hai-ngoi-lang-co-o-tam-thanh-3073915.html, truy cập 23/10/2026.