Gọi là năm ngọn núi, nhưng đếm thì ra sáu. Hỏa Sơn thật ra gồm hai ngọn đứng cạnh nhau: Dương Hỏa Sơn ở phía tây và Âm Hỏa Sơn ở phía đông [1].
Cụm núi đá nổi lên giữa dải cát ven biển này mang trên vách đá của mình gần bốn thế kỷ chữ khắc, và năm 2022 những dòng chữ ấy trở thành di sản đầu tiên của Đà Nẵng, theo địa giới lúc bấy giờ, được quốc tế công nhận [4].
Sáu ngọn núi giữa biển và sông
Ngũ Hành Sơn nằm cách trung tâm thành phố khoảng 8 km về phía đông nam, phía đông giáp biển, phía tây giáp sông Cổ Cò [1]. Theo Việt Nam News, con sông này xưa nối sông Hàn với Cửa Đại và cảng Hội An [3].
Thủy Sơn ở phía đông bắc là ngọn được nhắc đến nhiều nhất: rộng khoảng 15 ha, có chín hang động, năm ngôi chùa và tháp, cùng hai đài ngắm cảnh là Vọng Giang Đài và Vọng Hải Đài [1]. Kim Sơn là ngọn khiêm tốn nhất. Thổ Sơn thấp, nằm giữa. Mộc Sơn nằm song song với Thủy Sơn và không có ngôi chùa nào [1].
Ai đặt tên Ngũ Hành Sơn
Ngũ hành là năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ trong triết học phương Đông. Cách gọi các ngọn núi theo ngũ hành có gốc từ dân gian, dựa trên hình thế và vị trí của từng ngọn; năm 1837, tên gọi được xác lập chính thức bằng một án văn của vua Minh Mạng [2][3].
Minh Mạng để lại nhiều dấu vết ở đây hơn bất cứ vị vua nào. Năm 1825, ông cho tu sửa chùa Tam Thai và dựng lại chùa Linh Ứng bằng gạch ngói; năm 1826 cho đúc chín pho tượng và ba quả chuông cho chùa Tam Thai; Vọng Hải Đài cũng do ông cho lập [1]. Theo Việt Nam News, ông đến đây ba lần và bút tích của ông được khắc trên bảy mặt đá [3].
Trước cái tên chính thức, một văn khắc năm 1691 trong động Vân Thông còn gọi nơi này là Ngũ Uẩn Sơn [3].
Chữ khắc trên vách đá
Ma nhai là văn bản khắc thẳng lên vách núi, vách hang. Hồ sơ gửi UNESCO gồm 78 văn bản chữ Hán và chữ Nôm, niên đại từ nửa đầu thế kỷ 17 đến thế kỷ 20, của vua quan triều Nguyễn, các cao tăng và trí thức [4].
Văn bản cổ nhất được biết là bia “Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật” năm 1640 trong động Hoa Nghiêm. Các văn khắc ghi tên những người cúng dường đến từ Nhật Bản, Trung Hoa và các gia đình người Việt [3], một lát cắt của thời vùng đất này buôn bán với cả Đông Á.
Ngày 26/11/2022, Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO thông qua hồ sơ ma nhai Ngũ Hành Sơn [5]. Bằng công nhận được trao cho thành phố sáng 1/3/2023 [4].
Chùa trong núi, làng đá dưới chân núi
Chùa Tam Thai trên Thủy Sơn được dựng năm 1630 và là ngôi chùa cổ nhất ở đây [1][3]. Chùa Linh Ứng có từ nửa đầu thế kỷ 17, dưới thời Minh Mạng mang tên Ứng Chân Tự, đến năm 1891 đời Thành Thái mới đổi thành Linh Ứng [1].
Dưới chân núi là làng đá mỹ nghệ Non Nước. Nghề đá có từ trước thế kỷ 17: tấm bia chùa Phổ Khánh năm 1678 đã ghi người khắc bia là dân xã Quán Khái [1]. Nghề này được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014 [1][5].
Lễ hội Quán Thế Âm bắt nguồn từ lễ vía ngày 19/2 âm lịch, tổ chức từ năm 1962; từ năm 1991 thành lễ hội kéo dài ba ngày 17, 18 và 19/2 âm lịch. Năm 2021, lễ hội được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia [1].
Điều còn chưa rõ
Có bao nhiêu văn bản ma nhai? Hồ sơ UNESCO ghi 78 [4], nhưng Báo Văn Hóa và Việt Nam News nói khoảng 90 [3][5]. Có thể hồ sơ chỉ chọn những văn bản còn đọc được; bài này chưa có tài liệu giải thích chỗ chênh ấy.
Ngũ Hành Sơn thành di tích quốc gia năm nào? Một bài báo ghi năm 1980 [2], còn cổng du lịch thành phố ghi ngày 22/3/1990 [1]. Bài này chưa xem được quyết định gốc.
Ít người biết
- Thương thuyền châu Âu từng gọi cụm núi này là “Montagnes des singes”, núi của loài khỉ [1].
- Theo kết quả khai quật, cư dân Chăm đã sống ở khu vực này từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 9 [3].
- Trên Kim Sơn có một bảo tàng văn hóa Phật giáo trưng bày khoảng 200 hiện vật [1].
Đến tận nơi
Phần lớn điểm tham quan nằm trên Thủy Sơn. Giá vé, giờ mở cửa và quy định với thang máy lên núi có thể thay đổi; nên xem thông báo của Ban quản lý Danh thắng trước khi đi.
Ngũ Hành Sơn nằm trên đường từ trung tâm Đà Nẵng đi phố cổ Hội An. Muốn tìm dấu vết Chăm rõ hơn, hãy ghé Bảo tàng Điêu khắc Chăm; muốn đổi đá lấy rừng, xem bán đảo Sơn Trà.
Nguồn tham khảo
- Cổng thông tin du lịch thành phố Đà Nẵng, “Danh thắng Ngũ Hành Sơn”, https://danangfantasticity.com/danh-thang-ngu-hanh-son-da-nang/, truy cập 10/10/2026.
- Nhà Đầu Tư, “Đà Nẵng: Đón nhận Bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt Danh thắng Ngũ Hành Sơn”, 21/1/2019, https://nhadautu.vn/da-nang-don-nhan-bang-xep-hang-di-tich-quoc-gia-dac-biet-danh-thang-ngu-hanh-son-d18263.html, truy cập 10/10/2026.
- Việt Nam News, “Marble Mountains conserves unique ancient scripts”, https://ovietnam.vietnamnews.vn/marble-mountains-conserves-unique-ancient-scripts-post395439.html, truy cập 10/10/2026.
- Tuổi Trẻ, “UNESCO công nhận Ma nhai Ngũ Hành Sơn là di sản tư liệu”, 1/3/2023, https://tuoitre.vn/unesco-cong-nhan-ma-nhai-ngu-hanh-son-la-di-san-tu-lieu-2023030110561774.htm, truy cập 10/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Ngũ Hành Sơn – nơi hội tụ di sản văn hóa”, 12/12/2022, https://baovanhoa.vn/van-hoa/ngu-hanh-son-noi-hoi-tu-di-san-van-hoa-28221.html, truy cập 10/10/2026.
