An Hải bên hữu ngạn sông Hàn và Định Hải dưới chân Hải Vân là hai vị trí phòng thủ cửa biển Đà Nẵng thời Nguyễn [1][2]. Các nguồn ghi nhận hai công trình đã mất dấu tích trên mặt đất [1][3].
Thành An Hải bên cửa sông Hàn
Theo sách Đại Nam Thực lục, tháng 2 năm Quý Dậu (Gia Long năm thứ 12, 1813), triều đình cho đắp đài Điện Hải bên tả và bảo An Hải bên hữu cửa biển Đà Nẵng, sai Nguyễn Văn Thành coi việc xây đắp, xong để lại 500 quân đóng giữ [1]. Sách Đại Nam nhất thống chí chép bảo An Hải nằm ở phía hữu Tấn Đà Nẵng, thuộc xã An Phúc, huyện Diên Phúc (tên địa danh trong ghi chép triều Nguyễn) [1]. Bảo An Hải có chu vi 41 trượng 2 thước, cao 1 trượng 2 thước và 22 ụ pháo [1]. Đến năm Minh Mạng thứ 11 (1830), bảo được xây lại bằng gạch; năm Minh Mạng thứ 15 (1834) được đổi gọi là thành và cấp phát ấn đồ ký bằng đồng [1]. Người Pháp gọi công trình này là Fort de L’est (Pháo đài Đông) [1].
An Hải là vị trí tiền tiêu ở lối vào sông Hàn, thường có 200 quân đồn trú [1]. Năm 1840, Nguyễn Công Trứ đề nghị tăng quân số thành An Hải ngang bằng thành Điện Hải [1].
Biến cố 1858 – 1860 và sự mất dấu của thành An Hải
Thời điểm An Hải bị phá chưa thống nhất. Một nguồn ghi tháng 2/1860, còn hồi ký của Đại tá Henri de Ponchalon ghi ngày 21/3/1860 [1]. Năm 1864, quan triều Nguyễn vẫn tấu xin giữ quân và súng tại các đồn bảo, trong đó có An Hải [1]. Thành hiện không còn dấu tích xác định; vị trí An Đồn do nhà nghiên cứu Võ Văn Dật suy đoán dựa trên bản đồ cũ [1].
Pháo đài Định Hải dưới chân Hải Vân
Năm Quý Mùi (Minh Mạng thứ 4, 1823), vua Minh Mạng đổi tên mũi đất Thông sơn (tục gọi Hòn Hành) ở phía đông bắc vịnh Nam Chơn thành Định Hải sơn, đồng thời cho xây dựng tại đây pháo đài Định Hải [2]. Trên bản đồ chiến sự ngày 18/11/1859, người Pháp ghi chú công trình là Fort du Mamelon (Pháo đài Núm Vú) [2].
Định Hải nằm trong tuyến phòng thủ phía bắc cửa biển Đà Nẵng cùng đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn [3]. Khu vực này nay thuộc phường Hải Vân (trước 7/2025: phường Hòa Hiệp Bắc, quận Liên Chiểu) [3].
Ngày 18/11/1859, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công pháo đài Định Hải cùng đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn nhằm khống chế đường đèo Hải Vân [3]. Theo nghiên cứu của PGS. TS Nguyễn Minh Phương, cả 3 công trình này bị đánh mìn phá hủy vào ngày 29/2/1860 [3].
Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng xếp Định Hải cùng An Hải và Phòng Hải ở chân bán đảo Sơn Trà vào nhóm di tích phòng thủ đã thất truyền [2][3]. Viện Khảo cổ học kiến nghị tiếp tục khảo sát khu vực Hòn Hành để tìm dấu tích Định Hải [3].
Tra cứu liên quan
- Hệ thống phòng thủ ven biển: thành Điện Hải, Cửa Hàn, bán đảo Sơn Trà, Hải Vân quan
- Địa bàn liên quan: phường Hải Vân, sông Hàn
- Lịch sử chiến sự: 1858 – 1860: liên quân Pháp – Tây Ban Nha đánh Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Năm khởi dựng thành An Hải: bài báo năm 2018 nêu năm Gia Long thứ 11 (1813), nhưng đoạn trích Đại Nam nhất thống chí và Đại Nam Thực lục trong cùng bài lại ghi tháng 2 năm Gia Long thứ 12 (1813) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm thành An Hải bị phá hủy hoàn toàn: có tư liệu ghi bị phá tháng 2/1860, hồi ký quân sự Pháp ghi ngày 21/3/1860, trong khi văn bản triều Nguyễn năm 1864 vẫn ghi đồn An Hải có lính và súng đóng giữ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “An Hải – ngôi thành đã… mất dấu!”, 07/10/2018, https://baodanang.vn/an-hai-ngoi-thanh-da-mat-dau-3087716.html, truy cập 02/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Hòn Sơn Trà trong nhãn quan của vua Minh Mạng”, 12/07/2020, https://baodanang.vn/hon-son-tra-trong-nhan-quan-cua-vua-minh-mang-3232722.html, truy cập 02/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Dưới Hải Vân quan, những cổ thành thức dậy…”, 16/08/2026, https://baodanang.vn/duoi-hai-van-quan-nhung-co-thanh-thuc-day-3348830.html, truy cập 02/11/2026.
