Người Co ở Trà My không ăn Tết theo một ngày cố định trên lịch: khi gia đình cuối cùng trong nóc đưa lúa lên chòi, chủ nóc và các già làng mới định ngày cả nóc ăn Tết giã rạ [1]. Giã rạ là “xa a-ní”, tức ăn tết hay lễ lúa lên chòi, lễ tổng kết một mùa lúa và tạ ơn thần linh [1].
Ai ăn Tết giã rạ, ở đâu
Theo Báo Pháp luật Việt Nam năm 2017, người Cor còn có tên gọi Co, Trầu, Cùa, sống chủ yếu ở các huyện Trà Bồng, Sơn Hà (Quảng Ngãi), một số ở Kon Tum [1]. Ở tỉnh Quảng Nam (trước 7/2025), người Cor sống tập trung ở hai xã Trà Kót, Trà Nú và một số ở xã Trà Giáp, thuộc huyện Bắc Trà My [1]. Trà Kót, Trà Nú nay thuộc xã Trà Liên; Trà Giáp nay thuộc xã Trà Giáp.
Một số ít hộ sống ở xã Tiên Lập (trước 7/2025: huyện Tiên Phước, nay thuộc xã Thạnh Bình), xã Tam Lãnh (trước 7/2025: huyện Phú Ninh, nay thuộc xã Phú Ninh), xã Tam Sơn (nay thuộc xã Đức Phú) và Tam Trà (nay thuộc xã Tam Mỹ), cả hai trước 7/2025 thuộc huyện Núi Thành [1]. Tết của người Co ở Tam Trà có bài riêng: người Co ở Tam Trà.
Người Cor ở Bắc Trà My trồng lúa rẫy, không có lúa nước, mỗi năm một vụ [1].
Chuẩn bị
Trước Tết giã rạ chừng một tháng đến tháng rưỡi, người Cor có lễ cúng cơm mới rồi lên rẫy suốt lúa [1]. Từ lễ cúng cơm mới, bắt được thú rừng nào thì luộc chín, phơi hong khô trên bếp để dành cúng trong lễ giã rạ [1].
Việc chuẩn bị mất ít nhất chục ngày [1]. Đàn ông lên rừng săn thú, xuống suối bắt cua cá, làm bẫy bẫy chuột [1]. Chuột hay phá lúa nên phải bắt cho được chuột làm lễ vật cúng hồn lúa [1]. Phụ nữ gói bánh bằng gạo lúa mới, nếp mới với lá đót, lá lung [1].
Ngày cận Tết, chủ nhà lấy ít lúa chét trên rẫy gói trong lá chuối rừng, một ít đặt trên chòi lúa, một ít mang về nhà; đó là lễ rước hồn lúa [1]. Gói lúa được xoa lên tay, lên đầu từng người trong nhà để xua điều xấu năm cũ, rồi đặt lên chỗ thờ [1]. Chủ nhà đem cơm, cá, nước ra bờ suối làm lễ “xin hồn” cho cả nhà; mỗi người bốc mỗi thứ một ít lễ vật bỏ lên đầu mình, ai vắng thì chủ nhà làm thay [1]. Sau đó chủ nhà thắp đèn sáp ong cúng ông bà và làm lễ xu phol (bắt vía) [1].
Ngày chính Tết
Sáng hôm sau là ngày chính Tết [1]. Từ sáng sớm, chủ nhà khấn gọi hồn các thần và ông bà về dự; khoảng 4 giờ, nhà nhà bày lễ vật cúng các vị thần đã phù hộ cho lúa [1]. Lễ vật đặt trên lá chuối rừng; mỗi mâm có một con hoặc nửa con chuột, một miếng bánh a-hlót, một bánh a-cót, hai bánh a-tốp, một ly nước suối, một ly rượu cần, một ly rượu Do-oát [1]. Mâm giữa cúng các nữ thần chính đặt trong chiếc rá, với vật cúng nguyên con, to nhất [1]. Chủ nhà và con trai cả ngồi trước bàn thờ, un gỗ trầm, thắp nến sáp ong khấn vái [1].
Khoảng 8 giờ sáng mới cúng “tươi” cho các nam thần và ông bà, bằng vật nuôi như heo, gà, vịt; mỗi con đều qua hai lượt cúng sống và cúng chín [1]. Khi cúng heo sống, gia đình buộc heo ngoài sân, chủ lễ bưng cái đik thúp đựng tro cùng nến sáp ong, miếng trầm, chén gạo đứng khấn [1]. Khấn xong, chủ lễ rắc ít gạo lên con heo, rứt lông heo bỏ lên đầu, con cháu làm theo; heo được thọc huyết tại chỗ rồi mổ thịt để cúng chín [1].
Tối đó, các chủ nhà trong nóc tụ tập ở nhà chủ nóc cúng ma ga-ru [1]. Khác với ma xó là ma xấu, ma ga-ru được coi là ma tốt, nên lễ này gọi là “cúng đổi ma” [1]. Mỗi người mang bánh từ nhà góp vào, mỗi thứ ba cái, và mang chân gà để các già làng xem điềm tốt xấu năm sau [1]. Chủ nóc dẫn mọi người tới nơi chọn sẵn cúng xin phép thần linh cho làm mùa vụ sau, rồi về nhà chủ nóc uống rượu phép [1].
Ngày thứ hai và thứ ba
Ngày thứ hai, từng gia đình cúng “ma hàng”, theo tín ngưỡng là ma cho gia đình làm ăn khá để sắm chiêng, ché, nồi, áo, lục lạc, cườm [1].
Ngày thứ ba, các gia đình tiếp tục cúng đổi ma: gà, heo cúng sống ở nhà, nấu chín rồi đem lên rẫy cúng [1]. Cúng xong, mọi người la ó, đốt lửa, cầm giáo mác đâm vào bờ bụi để ma xấu sợ bỏ đi, để ma ga-ru đến ở [1]. Mọi người đốt rẫy làm phép, hôm sau mới trỉa bắp, đậu xanh và các cây trồng khác [1].
Người Cor tin trong Tết giã rạ có nhiều khách đến nhà là may; khách đến nóc phải đi “ăn phép” ở các nhà và khi về được cho bánh mang theo [1].
Sau Tết giã rạ
Ăn Tết giã rạ xong, người Cor ở Bắc Trà My mới được làm các lễ khác như lễ ăn trâu, cưới vợ gả chồng cho con cháu [1]. Một trong các lễ đó là lễ cúng thần Sấm, thường làm sau Tết giã rạ và gắn với lễ ăn trâu; xem lễ cầu mưa và lễ cúng thần Sấm của người Co [3]. Lễ cúng thần Sấm có dựng cây nêu [3].
So với Tết ngã rạ ở Trà Bồng (Quảng Ngãi)
Ở Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi (không thuộc Đà Nẵng), người Cor gọi là Tết ngã rạ, thường từ tháng 10 đến tháng 11 âm lịch [2]. Ở đó, già làng quyết định ngày khi cả làng thu hoạch xong đưa lúa lên chòi; nếu trước Tết có người qua đời thì dời lại khoảng 7 ngày [2]. Tại Trà Bồng cũng có cúng ma Ga Ru buổi tối, cúng ma hàng ngày thứ hai, và sau Tết mới làm lễ đâm trâu, cưới xin [2].
Tra cứu liên quan
- Đồng bào và địa bàn: người Co ở Trà My, người Co ở Tam Trà, xã Trà Liên, xã Trà Giáp
- Lễ tục người Co: lễ cầu mưa và lễ cúng thần Sấm, cây nêu và bộ gu, bếp lửa vùng cao
Điều còn chưa rõ
- Các nguồn đã tải về Trà My (2017) không nêu tháng âm lịch thường diễn ra Tết giã rạ; mốc tháng 10 – 11 âm lịch chỉ là của Trà Bồng (Quảng Ngãi) [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ở Trà Bồng có cúng trâu, bò cho thần giữ giống lúa Mo Hwýt và thần Mo Crai [2]; nguồn về Trà My chỉ ghi cúng chuột, thú rừng, heo, gà, vịt [1]. Chưa rõ người Co ở Trà My có lễ tương tự hay không [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Pháp luật Việt Nam, “Người Cor ăn Tết Xa A – Ní”, 30/01/2017, https://baophapluat.vn/nguoi-cor-an-tet-xa-a-ni-post238008.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Sài Gòn Giải Phóng, “Người Cor ăn Tết ngã rạ”, 23/12/2017, https://www.sggp.org.vn/nguoi-cor-an-tet-nga-ra-post461207.html, truy cập 04/11/2026.
- Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, “Lễ cúng thần Sấm của người Cor”, 01/06/2015, https://scov.gov.vn/ban-sac-van-hoa/tu-dien-van-hoa/le-cung-than-sam-cua-nguoi-cor.html, truy cập 04/11/2026.
