Ở Tam Trà, chuyện lập làng được người già kể bắt đầu từ một trận động đất và một người phụ nữ sống sót. Câu chuyện ấy đi cùng ký ức về nhà sàn dài, làng rẫy và Tết “ngã rạ” của người Co. [1]
Chuyện lập làng được truyền lại
Theo lời già làng Nguyễn Ngọc Khánh được Báo Đà Nẵng ghi lại, hơn 300 năm trước, khoảng 20 hộ Co sống ở làng Hố Chuối, khu vực thôn Phú Tân ngày nay. Một trận động đất được kể là đã vùi lấp làng. Người duy nhất thoát nạn là một phụ nữ đang ở bên kia núi Chúa với chồng; sau đó bà sinh ba con trai. [1]
Khi trở về và biết quê cũ bị phá hủy, người phụ nữ cùng gia đình khai khẩn đất làm rẫy. Các con lớn lên rồi tách ra ở những nơi được gọi là Hố Chuối, Trà Quế và Hố Dứa. Theo câu chuyện truyền lại, cư dân tăng dần và hình thành thêm các làng Hố Thượng, Hố Trung, Hố Hạ. Đây là truyền thuyết về nguồn gốc cộng đồng, không phải một mốc lịch sử đã được kiểm chứng độc lập. [1]
Từ nhà sàn dài đến các thôn
Già Khánh kể rằng trước kia, tên làng Co thường lấy theo sông suối, gò đồi; sau năm 1945, một số làng lấy tên người. Những nóc nhà rải từ núi Răng Cưa đến Sông Vang và khu vực đông nam đèo Mộc về sau nhập thành các thôn của xã Tam Trà. [1]
Mỗi làng từng có một nhà sàn dài, chia thành chỗ ở của nhiều hộ. Khi gia đình có thêm thành viên, nhà được nối dài. Phần sàn là nơi ở, còn bên dưới dùng để nuôi gia súc hoặc cất củi và công cụ sản xuất. Làng thường đặt gần sông suối, nơi có đất canh tác. [1]
Đất làng là không gian chung để săn bắn, hái lượm, đánh cá, đốn gỗ và canh tác. Đất sản xuất của từng hộ gắn với phần họ hoặc cha ông đã khai phá trong phạm vi làng. Người khai canh được cộng đồng coi trọng và thường dẫn dắt sinh hoạt chung. [1]
Tết “ngã rạ” theo mùa lúa
Theo Bí thư Đảng ủy xã Tam Trà Nguyễn Văn Đảng, người Co quan niệm thần linh hiện diện trong núi rừng, sông suối, cây cối và cả cột kèo trong nhà. Thần lúa giữ vị trí quan trọng trong nghi lễ. Tết “ngã rạ” diễn ra sau khi thu hoạch lúa rẫy, thường vào khoảng cuối tháng tám hoặc đầu tháng chín theo lời kể trong bài báo. [1]
Lễ này đánh dấu lúc cả làng đưa lúa lên chòi và già làng quyết định mở hội. Trâu, bò được dùng hiến tế thần linh; heo, gà dâng ông bà tổ tiên. Người dự lễ còn cầu mong mùa vụ và cuộc sống sung túc. Dịp lễ kéo dài hai đến ba ngày, có ăn uống, chiêng, trống, múa hát và thăm nhà trong làng. [1]
Những tập quán đang phai nhạt
Bài báo năm 2023 ghi nhận Tam Trà có 325 hộ Co, 1.227 nhân khẩu tại ba thôn Phú Thọ, Phú Tân và Phú Tứ. Sinh kế được nêu gồm trồng lúa, khai thác keo lá tràm và trồng quế. Đây là số liệu tại thời điểm bài báo, không nên hiểu là số hiện nay. [1]
Cũng theo bài báo, nhà sàn dài và tục cúng “ngã rạ” không còn phổ biến. Người được phỏng vấn liên hệ sự mai một với việc lúa rẫy nhường chỗ cho canh tác lúa hai vụ có nước tưới và nếp sinh hoạt thay đổi. Sau Tết “ngã rạ”, theo lời ông Đảng, cộng đồng mới làm các nghi lễ khác trong năm như cưới xin, đi hỏi và tang ma. [1]
Báo Đà Nẵng dẫn ý kiến một cán bộ văn hóa địa phương về việc tập hợp cộng đồng, mời già làng truyền lại tập quán cho người trẻ. Bài báo không cho biết những hoạt động ấy đã được triển khai đến đâu. [1]
Tra thêm: Tết giã rạ của người Co ở Trà My.
Tra cứu liên quan
- Cộng đồng Co ở vùng lân cận: người Co ở Trà My, xã Tam Mỹ
- Văn hóa Cơ Tu: người Cơ Tu, người Cơ Tu ở Hòa Bắc, nhà Gươl Cơ Tu, lễ mừng lúa mới của người Cơ Tu
Điều còn chưa rõ
- Truyền thuyết về trận động đất, người phụ nữ sống sót và ba người con chưa được đối chiếu với tư liệu lịch sử khác [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng hiện nay của các tập quán, số hộ và dân số người Co ở Tam Trà cần nguồn cập nhật [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Mai một văn hóa người Co ở Tam Trà”, 14/9/2023, https://baodanang.vn/mai-mot-van-hoa-nguoi-co-o-tam-tra-3049343.html, truy cập 23/10/2026.
