Phạm Liệu là nhân vật đứng đầu nhóm “Ngũ phụng tề phi” trong khoa thi Mậu Tuất 1898 [1][2]. Ông quê ở Điện Bàn, từng làm quan trải qua nhiều chức vụ của triều Nguyễn, giữ chức Thượng thư bộ Binh trước khi về hưu năm 1933 [2][3]. Mộ phần của ông hiện nằm ở thôn Hòa Giang, xã Gò Nổi (trước 7/2025: xã Điện Trung, thị xã Điện Bàn) [2][3].
Con đường khoa bảng và danh xưng Ngũ phụng tề phi
Khoa thi Hương năm Giáp Ngọ (1894) tại Trường thi Thừa Thiên, Phạm Liệu đỗ đầu khoa, tức danh hiệu Hương nguyên [1][4]. Theo tư liệu trên Báo Đà Nẵng, ông là một trong sáu người đỗ thủ khoa thi Hương của đất Quảng Nam dưới triều Nguyễn, được xếp vào danh xưng “Lục tuyệt Quảng Nam” cùng với Phạm Phú Thứ, Lê Vĩnh Khanh, Nguyễn Hanh, Huỳnh Thúc Kháng và Võ Hoành [4].
Đến khoa thi hội Mậu Tuất (1898), cả nước có 17 vị đỗ đại khoa gồm 8 tiến sĩ và 9 phó bảng [4]. Riêng tỉnh Quảng Nam có 5 vị cùng đỗ, gồm 3 tiến sĩ là Phạm Liệu, Phan Quang, Phạm Tuấn cùng 2 phó bảng là Dương Hiển Tiến và Ngô Chuân [2][3][4]. Báo Thanh Niên ghi nhận Phạm Liệu đỗ tiến sĩ năm 25 tuổi [2], và là người đỗ đầu Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân [1]. Sự kiện 5 vị cùng tỉnh đỗ đại khoa trong một khoa thi được vua Thành Thái ban danh xưng “Ngũ phụng tề phi” (năm con chim phụng cùng bay) [2][3]. Báo Thanh Niên ghi lại rằng dinh Tổng đốc Điện Bàn thời đó từng lưu giữ bức thục thêu 5 con chim phụng: 3 con bay tượng trưng cho 3 vị tiến sĩ và 2 con xếp cánh tượng trưng cho 2 vị phó bảng [2].
Thời gian làm quan triều đình
Theo Báo Thanh Niên, Phạm Liệu từng được xem là một trong ba người hay chữ tại kinh đô Huế giai đoạn 1891 – 1894 [2]. Sau khi đỗ đại khoa, ông bước vào quan lộ và là người có sự nghiệp quan trường hanh thông nhất trong nhóm “Ngũ phụng” [3].
Ông từng làm Án sát tại Quảng Ngãi [1][2]. Sau đó, ông giữ chức Thượng thư bộ Binh trong triều đình Huế [2][3]. Năm 1933, vua Bảo Đại quyết định giải thể và cải tổ nội các do Nguyễn Hữu Bài đứng đầu [2][3]. Phạm Liệu rời chức, về hưu và qua đời vào năm 1937 [3].
Tư liệu về vụ việc khởi nghĩa năm 1916
Về cuộc khởi nghĩa của vua Duy Tân năm 1916, từng có quan điểm quy trách nhiệm làm lộ kế hoạch cho Phạm Liệu [1]. Sách “Chí sĩ Trần Cao Vân” (Trần Trúc Tâm, NXB Đà Nẵng, 1999) nêu rằng trong thời gian làm Án sát Quảng Ngãi, khi lính khố xanh Võ Huệ xin phép về quê, Phạm Liệu vặn hỏi rồi bẩm báo lại với Tuần vũ Trần Tiến Hối và công sứ De Tastes, sau đó điện báo cho Khâm sứ Trung Kỳ ở Huế [1].
Tuy nhiên, bài viết của tác giả Vu Gia trên Báo Đà Nẵng năm 2016 dẫn tài liệu từ cuốn sách “Xứ Quảng theo dòng lịch sử” của Lưu Anh Rô (NXB Đà Nẵng, 2015) để phân tích lại [1]. Tài liệu tiếng Pháp (báo cáo ngày 5/5/1916 của lính chiến Trần Quang Trứ gửi Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 16) cho thấy chính Trần Quang Trứ cùng đồng đội đã theo dõi, tìm đến nơi ở của Thái Phiên gần đàn Nam Giao rồi báo cáo cho chỉ huy quân sự Pháp [1]. Từ tài liệu này, bài báo nêu quan điểm đầu mối bại lộ xuất phát từ báo cáo của Trần Quang Trứ, qua đó đề nghị nhìn nhận lại các quy kết trước đây đối với Phạm Liệu [1].
Nơi yên nghỉ tại Gò Nổi
Khu mộ của Tiến sĩ Phạm Liệu nằm tại thôn Hòa Giang, xã Gò Nổi (trước 7/2025: xã Điện Trung, thị xã Điện Bàn) [2][3]. Mộ được dòng tộc xây lại vào năm 1997, đặt trên cánh đồng đất bắp [2][3].
Bia mộ khắc dòng chữ: “Phạm Liệu, tự Sư Giám, hiệu Tang Phố, Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1898)” [2]. Bên dưới dòng chữ này, bia mộ chỉ đề hai chữ “ngũ phụng”, thiếu hai chữ “tề phi” [2][3].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật cùng thời: Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng
- Danh nhân quê hương: danh nhân xứ Quảng
- Địa bàn quê quán: Gò Nổi, bảng tra phường xã Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Ngày và tháng sinh, ngày mất cụ thể của Phạm Liệu: các nguồn đã dẫn chỉ ghi năm sinh 1873 và năm mất 1937 [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác Phạm Liệu nhậm chức và rời chức Án sát Quảng Ngãi chưa thấy nêu trong các nguồn tư liệu trên [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Lý do bia mộ chỉ đề chữ “Ngũ phụng” thiếu hai chữ “tề phi”: bài báo trên Báo Thanh Niên ghi nhận hiện tượng này và đặt dấu hỏi [2], trong khi bài viết trên Báo Đại Đoàn Kết dẫn lời người cháu giải thích do dòng tộc tránh xây cao và tránh đề đủ chữ vì e ngại định kiến thời trước [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Vu Gia, “Trăm năm, nhìn lại… – Kỳ cuối: Cuộc khởi nghĩa bị bại lộ có phải do Phạm Liệu?”, Báo Đà Nẵng, 05/08/2016, https://baodanang.vn/tram-nam-nhin-lai-ky-cuoi-cuoc-khoi-nghia-bi-bai-lo-co-phai-do-pham-lieu-3103003.html, truy cập 06/11/2026.
- Hứa Xuyên Huỳnh, “Nổi chìm \”Ngũ phụng tề phi\””, Báo Thanh Niên, 13/11/2008, https://thanhnien.vn/noi-chim-ngu-phung-te-phi-185119404.htm, truy cập 06/11/2026.
- Mai Thành Dũng, “Ngũ phụng nơi đâu…”, Báo Đại Đoàn Kết, 18/10/2015, https://daidoanket.vn/ngu-phung-noi-dau-10025606.html, truy cập 06/11/2026.
- ĐNCT, “Các danh xưng về khoa bảng người Quảng Nam”, Báo Đà Nẵng, 22/07/2023, https://baodanang.vn/cac-danh-xung-ve-khoa-bang-nguoi-quang-nam-3236105.html, truy cập 06/11/2026.
