Người dẫn trò rút một lá bài nhưng không đọc tên ngay. Anh hô lên mấy câu lục bát dí dỏm để người ngồi trong chòi tự đoán xem đó là con gì [2].
Trò chơi ngày Tết ấy, cùng lối hát sinh ra từ nó, được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 7/12/2017 [1].
Chòi, thẻ bài và anh Hiệu
“Chơi Bài chòi” là trò chơi thẻ bài, người chơi ngồi trong những cái chòi tre, thường tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán [1]. Người dẫn trò gọi là anh Hiệu hoặc chị Hiệu. Họ rút bài, hô thơ, và làm cả hội cười [2].
Tiếng hô có nhạc đệm: trống, đàn, sênh và phách [2]. Từ sân chơi, lối hô ấy tách ra thành một lối diễn riêng, gọi là “trình diễn Bài chòi”: các anh chị Hiệu hát trên chiếu cói, đi từ nơi này sang nơi khác [1].
Từ chòi canh rẫy đến sân khấu
Theo Báo Văn Hóa, tài liệu lịch sử coi danh thần Đào Duy Từ (1572–1634) là ông tổ của Bài chòi, gắn với thời khai hoang ở Bình Định, khi người ta dựng những cái chòi cao khoảng 3 m để canh thú rừng [2]. Đây là cách giải thích truyền thống; chính bài báo cũng viết bộ bài đầu tiên có tiếp thu từ bài tam cúc [2].
Năm 1933, hai nghệ nhân đưa Bài chòi lên sân khấu sàn gỗ ở chợ An Lương; năm 1934 gánh hát Tân Xuân ra đời [2]. Sau năm 1975, Quảng Nam có một đoàn dân ca kịch Bài chòi chuyên nghiệp [2].
Ghi danh năm 2017
Quyết định được thông qua chiều 7/12/2017 tại kỳ họp thứ 12 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003, ở Jeju, Hàn Quốc [1]. Hồ sơ gồm chín tỉnh, thành: Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Đà Nẵng [1].
Khi ấy, cả vùng có gần 90 đội, nhóm và câu lạc bộ thực hành, truyền dạy Bài chòi [1].
Ít người biết
- Quảng Nam và Đà Nẵng là hai cái tên riêng trong hồ sơ năm 2017; nay cả hai thuộc một thành phố [1].
- Người làm thẻ bài cũng được hồ sơ UNESCO tính là người giữ di sản, bên cạnh các anh chị Hiệu [1].
- Ở lễ hội Quán Thế Âm và lễ giỗ tổ nghề gốm Thanh Hà đều có hát Bài chòi.
Đến tận nơi
Bài chòi thường được tổ chức vào dịp Tết và các lễ hội [1]. Muốn nghe ở vùng Hội An hay Ngũ Hành Sơn, nên xem lịch lễ hội do địa phương công bố.
Nguồn tham khảo
- Pháp Luật TP.HCM, “Nghệ thuật Bài chòi chính thức được UNESCO ghi danh”, 7/12/2017, https://plo.vn/nghe-thuat-bai-choi-chinh-thuc-duoc-unesco-ghi-danh-post464399.html, truy cập 11/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ: Từ trò chơi dân gian đến di sản thế giới”, 3/8/2026, https://baovanhoa.vn/van-hoa/tu-tro-choi-dan-gian-den-di-san-the-gioi-252927.html, truy cập 11/10/2026.
