Trò chơi đồng dao là hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian gắn bó lâu đời với trẻ nhỏ ở các làng quê miền Trung [1]. Lời đồng dao đóng vai trò giữ nhịp điệu cho các hoạt động tập thể ngoài trời như chuyền dép, vuốt hạt nổ hay trốn tìm quanh cột đùng [1]. Tác giả bài báo đã ghi âm một số trò, trong đó có trò chuyền dép ghi tại Khổng Miếu (Hội An) tháng 5/1977 [1].
Đặc điểm diễn xướng và danh mục trò chơi
Theo nghiên cứu của nhạc sĩ Trịnh Tuấn Khanh, vùng Nam Trung Bộ lưu giữ rất nhiều bài đồng dao truyền miệng [1]. Qua quá trình sưu tầm, tác giả đã ghi âm phác thảo một số bài theo cao độ, trường độ dựa sát theo tiết điệu của trò chơi [1]. Trẻ em khi tham gia thường chú ý đến diễn biến trò chơi là chính chứ không bận tâm đến kỹ thuật giọng hát [1]. Lời ca đôi khi chỉ đọc quen miệng theo nhịp, có lúc hát như nói, hát như đọc hoặc gào thét vì quá phấn khích, thậm chí không để ý hết ý nghĩa câu từ [1].
Bài viết phân loại hệ thống trò chơi đồng dao theo từng vùng miền [1]: – Trẻ em miền Bắc có các trò: nu na nu nống, dung dăng dung dẻ, thả đỉa ba ba, nhảy lò cò, cướp cờ, cướp cù, kéo cưa lừa xẻ, dệt vải, chuyền thẻ [1]. – Trẻ em miền Nam có các trò: cùm nụm cùm nịu, bắc kim thang, thìa la thìa lẩy, lặc cò cò, mèo đuổi chuột, úp lá khoai, bành xô, gà mổ mối, dê mẹ tìm dê con, chùm rụm [1]. – Trẻ em Nam Trung Bộ, bao gồm xứ Quảng, có các trò: chuyền dép, lộn cầu vồng, giã chày một, đúc nậm đúc nị, ù à ù ập, tập tầm vông, gọi nghé, vuốt hạt nổ, đúc cây dừa, đúc cây bông, con chim se sẻ, u tù, vè con nít, chào ông rắn đi đâu, bắc chưng thang [1].
Trò chuyền dép tại Khổng Miếu (Hội An)
Một trong những tư liệu thực địa được tác giả thu thập là bản ghi âm trò chuyền dép tại Khổng Miếu (Hội An) vào tháng 5/1977, nay thuộc địa bàn phường Hội An [1]. Lời bài đồng dao mở đầu bằng hai câu: “Nào cùng chuyền chiếc dép, anh em ta chuyền chuyền cho đều, chuyền cho nhanh, chuyền cho khéo” [1].
Để chơi trò này, một nhóm trẻ ngồi chồm hổm thành vòng tròn [1]. Mỗi em cầm trên tay một chiếc dép, vừa hát theo phách vừa chuyền chiếc dép sang người bên cạnh theo một chiều nhất định [1]. Khi bài hát tiến đến câu “nếu không, nếu không”, chiếc dép được chuyền qua chuyền lại nhanh hai lần [1]. Đứa trẻ nào lúng túng không bắt kịp chiếc dép đúng nhịp sẽ bị loại ra khỏi vòng tròn [1]. Cuộc chơi cứ thế cho tới người cuối cùng [1].
Trò vuốt hạt nổ và bộ phim năm 2000
Vuốt hạt nổ là trò chơi phổ biến dành cho các em nhỏ trong độ tuổi từ 6 đến 10 [1]. Trò này không đòi hỏi đạo cụ phức tạp, trẻ em có thể chơi ở góc sân, ngoài ngõ, bãi đất trống hoặc dưới ánh trăng tại sân đình [1]. Đôi bạn chơi vừa đọc nhịp nhàng hoặc hát bài đồng dao, vừa thực hiện các động tác vỗ tay khéo léo [1]. Vào năm 2000, nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian Trần Hồng tại Đà Nẵng đã cùng tác giả phối hợp với cơ quan truyền hình VTV tại Đà Nẵng làm bộ phim “Cùng hát – cùng chơi” nhằm giới thiệu trò chơi vuốt hạt nổ trên sóng truyền hình VTV3 [1].
Khi chơi, hai em đứng quay mặt vào nhau và chắp tay trước ngực [1]. Trẻ vừa hát vừa tự đập hai bàn tay mình vào nhau, sau đó đập chéo bàn tay mình vào bàn tay bạn theo nguyên tắc tay trái đập trúng tay trái, tay phải đập trúng tay phải [1]. Mỗi tiếng xướng ứng với một cử động: xướng “vuốt” thì tự đập tay, xướng “hạt nổ” thì đập tay phải vào tay bạn, xướng “đổ” thì tự đập tay, xướng “bánh bèo” thì đập tay trái vào tay bạn [1]. Trẻ cũng có thể đổi sang bài thơ khác như: “Nồi tròn vung méo. Cái kéo thợ may” [1]. Em nào đánh nhầm tay hoặc không khớp lời hát sẽ bị tính là thua cuộc [1].
Trò “cột đùng” và trò trốn tìm
Trò chơi ù à ù ập thường tập hợp từ 6 đến 8 trẻ [1]. Cuộc chơi chọn một chiếc cột làm chuẩn, gọi là “cột đùng” [1]. Một em được chọn làm “cái” sẽ ngửa bàn tay ra để các bạn khác đặt một ngón trỏ vào lòng bàn tay đó [1]. Người làm “cái” cất tiếng hát bài đồng dao, đến từ “ập” cuối cùng thì bất ngờ nắm chặt bàn tay lại [1]. Ai không kịp rút ngón tay ra sẽ phải chịu phạt bịt mắt để những người còn lại đi trốn [1].
Trong lúc người bịt mắt đi tìm, những trẻ đi trốn phải tìm cách lẻn chạy thật nhanh về phía “cột đùng” mà không để bị bắt [1]. Khi chạm được tay vào cột, trẻ phải ôm cột và hô to tiếng “Đùng” [1]. Nếu người đi tìm không bắt được bạn nào trước khi các bạn về đến cột, người đó tiếp tục phải nhắm mắt làm lượt tiếp theo [1].
Bài viết còn tả trò chi chi chành chành: em trưởng trò xướng bài đồng dao, đến tiếng “ập” thì nắm tay lại, em nào bị nắm ngón tay phải bịt mắt đi tìm các bạn đi trốn [1].
Tra cứu liên quan
- Nghiên cứu dân gian: nhạc sĩ sưu tầm dân ca xứ Quảng
- Diễn xướng dân gian: bài chòi, hò khoan xứ Quảng, hát bả trạo
- Trò chơi ngày Tết: xăm hường ở Hội An
- Địa bàn liên quan: phường Hội An, phố cổ Hội An
Điều còn chưa rõ
- Vị trí cụ thể của di tích Khổng Miếu tại Hội An (nơi ghi âm trò chuyền dép năm 1977) theo địa chỉ hành chính hiện hành [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ranh giới địa lý cụ thể của từng trò chơi đồng dao giữa các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ; bài báo chỉ liệt kê thành danh mục chung cho toàn vùng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thông tin về bản thu âm năm 1977 hiện đang được lưu trữ tại cơ quan nào [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Trò chơi đồng dao Nam Trung Bộ”, 28/12/2023, https://baodanang.vn/tro-choi-dong-dao-nam-trung-bo-3127717.html, truy cập 24/10/2026.