Tấm bia đá cổ nằm lọt trong gốc đa ở khối 4, trước tháng 7/2025 thuộc phường Cẩm Phô và nay thuộc phường Hội An [1]. Khối đá được bảo vệ bên trong một am gạch vòm trước khi bị rễ đa bao bọc qua nhiều thế hệ [1]. Nội dung văn bia mang dấu ấn các thuật trấn yểm dân gian, gắn liền với nỗ lực trị thủy của cư dân hạ lưu xưa [1].
Phát hiện và cấu trúc am bia
Năm 1985, Ban quản lý Di tích Hội An (nay đổi tên thành Trung tâm Quản lý Bảo tồn di sản Hội An) ghi nhận một khối đá lạ nằm ẩn bên trong gốc đa ở cuối đường Phan Châu Trinh [1]. Đến ngày 22/11/1991, cơ quan quản lý tiến hành dọn các chùm rễ cây bao quanh để tiếp cận và đo đạc [1]. Tấm bia làm bằng đá, chiều cao khoảng 1 mét, bề ngang 0,6 mét và bề dày 0,2 mét, giữ nguyên trạng không bị sứt mẻ [1].
Bao bọc bên ngoài tấm bia là một am nhỏ hình vòm giống như hang đá, xây bằng gạch thẻ nhiều kích cỡ xếp chồng lên nhau nhưng không dùng hồ kết dính ở mạch trong, mặt ngoài tường còn sót vệt vôi vữa [1]. Mặt trước của am để trống, ba mặt chung quanh xây kín [1]. Qua thời gian, rễ của cây đa cổ thụ đã mọc trùm kín toàn bộ khối kiến trúc này [1]. Đến năm 2018, gốc đa và am bia nằm trong một khu đất đã chuyển quyền sử dụng cho tư nhân, phía trong đường Phan Châu Trinh, đi ngoài đường không thấy được [1].
Chữ khắc và đồ hình trên thân bia
Mặt bia khắc văn tự Hán Nôm cùng các biểu tượng tôn giáo, được cơ quan chuyên môn dùng bột trắng làm rõ nét để đọc [1]. Cấu trúc chạm khắc chia làm ba phần chính [1]:
- Phần trên cùng: Có 3 vòng tròn [1]. Phía dưới vòng tròn ở giữa là dòng chữ khắc sâu nét: “Bắc đế sắc lệnh lập cực ngự phong yểm thủy đạo” [1]. Một sử gia được Ban quản lý di tích mời đọc giúp cho biết đại khái đây là một câu của người phương Đông theo đạo Lão, dùng với mục đích trấn yểm [1].
- Phần giữa: Dưới vòng tròn bên trái chạm đồ hình chòm sao Bắc Đẩu theo chiều đứng [1]. Dọc theo thân bia là 7 vòng tròn nối nhau bằng một vạch thẳng [1]. Phía dưới nữa là hàng chữ “Án ma ni bát mê hồng” [1].
- Phần dưới cùng: Khắc 3 đạo bùa với lá bùa hình vuông nằm giữa và hai lá hình chữ nhật ở hai bên, được các nhà nghiên cứu cho là rất giống các lá bùa ém yểm ghi trong sách của đạo sĩ, thầy phù thủy, thầy địa trước đây [1]. Hàng chữ cuối cùng ghi “Thái Nhạc sơn”, được các nhà nghiên cứu xem là biểu tượng Thái Sơn Bắc Đế, nơi cư ngụ của thần Bắc Đế [1].
Các giả thuyết về mục đích trấn yểm và niên đại
Căn cứ nội dung chữ khắc, một số nhà nghiên cứu tạm thời kết luận tấm bia được lập nhằm mục đích trấn yểm thủy đạo cho cư dân vùng Tú Lễ thuộc xã Cẩm Phô cũ [1]. Theo bài báo, phía bắc tấm bia trước đây từng tồn tại một đầm nước rộng lớn, đón dòng chảy từ khe Ồ Ồ cùng các nhánh lạch từ sông Đế Võng và đầm Trà Quế chảy theo hướng bắc – nam [1]. Vùng trũng này trải dài từ trục đường Nhị Trưng tới ngã ba Tin Lành (giao điểm đường Hùng Vương, Trần Phú và Phan Châu Trinh) [1]. Bài báo cho rằng nhiều khả năng các lạch nước, đầm lầy này từng gây lũ lụt nên dân làng dựng bia trấn yểm để trị thủy [1].
Về tín ngưỡng, hình tượng Bắc Đế gắn với thần Bắc Đế Trấn Võ (Huyền Thiên Đại Đế), vị chủ thần trông coi phương bắc và ứng với hành thủy theo thuyết ngũ hành, hiện được thờ tự chính tại di tích Chùa Cầu [1]. Theo bài báo, tấm bia cũng thể hiện sự giao lưu văn hóa giữa các luồng tư tưởng Hoa, Nhật, Ấn Độ và Việt trong lòng phố cổ Hội An [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn và di sản lân cận: phường Hội An, phố cổ Hội An, Chùa Cầu
- Tự nhiên và văn hóa truyền thống: cây cổ thụ ở Hội An, văn bia Hán Nôm xứ Quảng, đình làng ở Hội An
Điều còn chưa rõ
- Niên đại chính xác khi am và bia được dựng; một số ý kiến suy đoán bia liên quan đến truyền thuyết yểm đuôi cù thời dựng Chùa Cầu nhưng chưa có văn bản xác thực [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính người khởi dựng hoặc dòng họ đứng ra khắc bia tại Cẩm Phô [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng bảo tồn chi tiết bên trong khuôn viên đất tư nhân tại khối 4 hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Bí ẩn của tấm bia cổ trong gốc đa”, 19/08/2018, https://baodanang.vn/bi-an-cua-tam-bia-co-trong-goc-da-3231493.html, truy cập 24/10/2026.