Theo bài viết của Vũ Hùng trên Báo Quảng Nam năm 2023, từ danh xưng Câu Chiêm trong Đại Việt sử ký toàn thư đến các cách ghi Cacciam, Cacham, Ca Chão của giáo sĩ châu Âu có thể cùng gốc với một tên gọi xứ Quảng thời Chăm [1]. Những dấu tích ấy gắn liền với lỵ sở dinh trấn Thanh Chiêm, nơi từng được gọi là Dinh Chiêm [1].
Ghi chép của giáo sĩ phương Tây và tài liệu cổ
Vào nửa đầu thế kỷ 17, các giáo sĩ châu Âu đến Đàng Trong thường ghi chép Quảng Nam và lỵ sở dinh trấn bằng các tên gọi gắn với Champa [1]. Năm 1621, giáo sĩ người Ý Cristoforo Borri dùng tiếng Ý gọi thị trấn nơi Chúa Đàng Trong đóng là Cacciam, nằm cách Đà Nẵng 6 hay 7 dặm bằng đường sông [1]. Trong cuốn sách “Xứ Đàng Trong năm 1621”, Cristoforo Borri ghi nhận xứ sở có 5 tỉnh: Renran (Phú Yên), Quingnim (Quy Nhơn), Quamguia (Quảng Ngãi), Sinuua (nơi vua đóng, tức Thuận Hóa) và Cacciam (Quảng Nam, nơi hoàng tử làm trấn thủ) [1].
Cũng trong năm 1621, hai giáo sĩ Bồ Đào Nha là Gaspar Luis và João Roiz khi viết bằng tiếng Latinh và tiếng Bồ Đào Nha về dinh trấn Thanh Chiêm đều dùng tên Cacham [1]. Đến năm 1626, giáo sĩ Antonio De Fonte viết bằng tiếng Bồ Đào Nha và giáo sĩ Gaspar Luis viết bằng tiếng Latinh về trụ sở Dinh Chàm cũng đều ghi là Cacham [1]. Năm 1623, giáo sĩ Francisco de Pina viết bằng tiếng Bồ Đào Nha nhiều lần ghi lại tên dinh trấn là Ca Chão [1]. Tài liệu năm 1644 về sự việc An-rê Phú Yên tử đạo cũng ghi nhận ông bị hành quyết tại Ca Chão hay Cacham, cách Hội An khoảng 6 dặm Anh [1].
Năm 1653, giáo sĩ Alexandre de Rhodes thể hiện trên bản đồ bằng tiếng Bồ Đào Nha gọi xứ Quảng Nam là “tỉnh Chàm” và Ciam [1]. Sang đầu thế kỷ 20, tác giả Albert Sallet trong bài nghiên cứu về tỉnh Quảng Nam đăng trên tạp chí Những người bạn Cố đô Huế (BAVH) năm 1923 cũng gọi vùng đất này là “Quảng Chàm” [1]. Trong sách “Phủ biên tạp lục” của Lê Quý Đôn, dinh trấn Quảng Nam được ghi là Dinh Chiêm [1].
Dấu tích Câu Chiêm và Cụ Đê trong chính sử
Tác giả Vũ Hùng chỉ ra rằng các cách ghi Cacham, Cacciam, Ca Chão khá trùng âm với địa danh Câu Chiêm ghi trong Đại Việt sử ký toàn thư đầu thế kỷ 14 [1]. Vào mùa đông năm 1311, vua nhà Trần thân chinh đi đánh Chiêm Thành do chúa Chiêm là Chế Chí phản trắc [1]. Trước khi xuất quân, Chế Chí từng cử sứ giả sang cống nạp, người đó chính là vị trại chủ Câu Chiêm [1]. Vua Trần sai Đoàn Nhữ Hài bí mật giao ước với vị trại chủ này [1]. Khi đại quân tiến đến Câu Chiêm thì dừng lại, Đoàn Nhữ Hài cho người báo với trại chủ yêu cầu quốc chủ ra hàng, sau đó Chế Chí theo đường biển đến quy phục vào tháng 5/1312 [1].
Đến năm 1471, chính sử ghi nhận khi đại quân của vua Lê Thánh Tông tiến vào đất Chiêm đã bắt giữ viên quan trấn giữ tại “cửa quan Cụ Đê nước Chiêm” [1]. Nhà nghiên cứu Phan Khoang trong sách “Việt sử xứ Đàng Trong” nhận định địa danh “Cu Chiêm” thời điểm năm 1312 có lẽ nằm ở biên giới núi Hải Vân [1]. Cửa quan Cụ Đê được xác định ở cửa ngõ phía nam núi Hải Vân, tương ứng với vùng cửa sông Cu Đê ngày nay [1].
Hai địa danh Câu Chiêm và Cụ Đê trong nguyên bản chữ Hán có tự dạng chữ đầu giống nhau là chữ 俱 (đọc là Câu, Cu hoặc Cụ) [1]. Yếu tố “Câu” là âm Chàm còn lưu lại trong nhiều địa danh ở xứ Quảng như Câu Nhí, Câu An, Câu Lâu, Câu Hà, Ngân Câu, Đà Câu [1]. Chữ Đê và chữ Chiêm tuy khác tự dạng nhưng theo dẫn giải của Lê Quý Đôn về các sắc dân vùng Nam Bàn, “tục gọi Đê là người Chàm, Man là người Mọi”, nên Đê cũng đồng nghĩa chỉ người Chàm [1].
Các giả thuyết về địa danh của tác giả Vũ Hùng
Trên cơ sở khảo cứu ngữ âm và thư tịch, tác giả Vũ Hùng đưa ra một số giả thuyết liên quan đến địa danh: – Giả thuyết cho rằng Cụ Đê, Cu Đê hay Câu Đê chính là biến thể của tên gọi Câu Chiêm [1]. Thời điểm chuyển đổi sớm nhất có thể diễn ra vào cuối năm 1470 khi vua Lê Thánh Tông xem địa đồ và đổi lại tên sông núi [1]. Địa danh Câu Chiêm từng là tên gọi vùng đất phía nam núi Hải Vân từ đầu thế kỷ 14 đến nửa cuối thế kỷ 15 [1]. – Về phạm vi trại Câu Chiêm, do sử liệu không ghi chép cụ thể, tác giả nhận định quy mô trại có thể bao gồm một vùng đất rộng tương đương hoặc lớn hơn tỉnh Quảng Nam trước đây [1]. – Tác giả nêu nghi vấn về mối liên hệ giữa tên gọi Thành Chiêm và Thanh Chiêm, đặt câu hỏi liệu có phải Thành Chiêm đã biến đổi thành Thanh Chiêm hay không [1]. Theo ký ức người dân, thành này nằm cạnh bờ sông nên bị nước xói [1]. Đầu thế kỷ 20, bài “Quảng Nam tỉnh phú” từng nhắc tới “Thành Hoàn Vương rêu xanh che phủ”, và tác giả nêu giả thuyết liệu nơi đây có phải từng là thành trì của trại chủ Câu Chiêm [1]. – Tác giả nhận định các cách phiên âm Cacciam, Cacham, Ca Chão của giáo sĩ phương Tây vào nửa đầu thế kỷ 17 rất có thể bắt nguồn từ tên gọi trại Câu Chiêm hay Câu Chàm còn lưu hành trong dân gian xứ Quảng [1].
Tra cứu liên quan
- Lỵ sở lịch sử: dinh trấn Thanh Chiêm
- Địa lý tự nhiên: sông Cu Đê, đèo Hải Vân
- Nhân vật ghi chép: Francisco de Pina, Alexandre de Rhodes
Điều còn chưa rõ
- Ranh giới địa lý và quy mô hành chính chính xác của trại Câu Chiêm trong vương quốc Champa [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí thực tế của tòa thành cổ được gọi là Thành Chiêm hay thành Hoàn Vương [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Giả thuyết về sự biến đổi ngữ âm từ Thành Chiêm sang Thanh Chiêm và Câu Chiêm sang Cụ Đê chưa có tư liệu văn bia khẳng định [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, Vũ Hùng, “Từ Câu Chiêm đến Dinh Chiêm”, 25/06/2023, https://baodanang.vn/tu-cau-chiem-den-dinh-chiem-3026553.html, truy cập 24/10/2026.