Bức hoành phi mang bốn chữ “Cứu thế độ nhân” hiện lưu giữ tại đình làng Sơn Phong, được xem là bức hoành có niên đại sớm nhất được tìm thấy ở Hội An [1]. Hiện vật bằng gỗ này do đích thân Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu viết chữ và ban tặng vào năm 1715 [1]. Nơi lưu giữ bức hoành trước tháng 7/2025 thuộc phường Sơn Phong, thành phố Hội An, nay thuộc phường Hội An [1].
Đặc điểm kích thước và nghệ thuật chạm khắc
Theo bài viết của tác giả Lê Thí dẫn nghiên cứu của Trần Văn An, bức hoành phi được làm bằng gỗ với chiều dài 263cm, chiều rộng 81cm [1]. Phần viền xung quanh rộng 15,5cm chạm hình 10 chim phượng bay trong các tư thế khác nhau cùng chầu về mặt trời theo đề tài phượng triều dương [1]. Hình các chim phượng được tạo tác sắc sảo và sinh động [1].
Lòng bức hoành chạm bốn chữ “Cứu thế độ nhân” theo nét chữ lệ thư phóng khoáng, là ngự bút của Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu [1]. Dòng thượng khoản ghi: “Vĩnh Thịnh thập nhất niên tuế thứ Ất Mùi bát nguyệt nhị thập nhất nhật đề”, tức viết ngày 21 tháng 8 năm Ất Mùi, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 11 (năm 1715) [1]. Góc trên của thượng khoản có một con dấu hình hột xoài cao 9,5cm, rộng 4,5cm, giữa lòng khắc ba chữ triện “Thiên chí tôn” [1].
Dòng hạ khoản ghi: “Quốc chúa Thiên Túng đạo nhân ngự bút” [1]. Cuối dòng hạ khoản có hai con dấu gồm một dấu tròn và một dấu vuông [1]. Dấu tròn ở trên có đường kính 6cm, giữa lòng khắc bốn chữ triện “Hiệp nhất chủ nhân”, hai bên dòng chữ có hình hai con rồng nhỏ chầu vào [1]. Dấu vuông bên dưới có cạnh 6cm, lòng khắc nhiều chữ triện chưa đọc được [1].
Lai lịch địa danh Sơn Phong
Vùng đất Sơn Phong vốn là một phần của xứ Tầm Vông thuộc tổng Phú Triêm Hạ ngày trước [1]. Tên gọi Sơn Phong không xuất hiện trong các tài liệu cổ như Ô châu cận lục (Dương Văn An, 1555), Phủ biên tạp lục (Lê Quý Đôn, 1776), Địa bạ Gia Long (1814) hay Đồng Khánh Địa dư chí (1887) [1]. Địa danh này lần đầu tiên được ghi nhận vào năm 1898 trong Đạo dụ của vua Thành Thái thành lập thị xã Faifoo làm tỉnh lỵ Quảng Nam, gồm bốn xã: Hội An, Minh Hương, Cẩm Phô và Sơn Phong [1].
Về sự hình thành làng, nhà nghiên cứu Võ Văn Hòe trong sách “Địa danh Quảng Nam Xưa & Nay” cho rằng vào thế kỷ XVIII, Sơn Phong gồm đất các làng Phong Niên, An Thọ, Đại An hợp lại thành làng An Phong, sau nhập thêm làng Mậu Tài thành làng Sơn Phong, rồi chính quyền Pháp cắt 18 mẫu đất ấp Sơn Tây thuộc làng Sơn Phô sáp nhập vào [1]. Trong khi đó, theo bản điều tra năm 1943 của “Quảng Nam xã chí”, làng Sơn Phong đệ tứ phường thành lập năm 1935 trên đất của ba làng Phong Hộ (gồm Phong Niên và An Phong), An Thọ (Đông An) và Sơn Phô [1].
Sau năm 1954, chính quyền chuyển thị xã Hội An thời Pháp thành xã Hội An thuộc khu hành chánh Cẩm Phô của quận Điện Bàn, Sơn Phong lúc này là một ấp [1]. Năm 1962, thôn Sơn Phong trực thuộc quận mới lập là quận Hiếu Nhơn [1]. Sau năm 1975, nơi đây trở thành một phường của thị xã Hội An thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng rồi tỉnh Quảng Nam năm 1997 [1]. Tháng 1/2008, khi Hội An lên thành phố, Sơn Phong là một phường nội thị [1]. Đình làng Sơn Phong hiện nay được xếp hạng Di tích Văn hóa Lịch sử cấp Quốc gia, lưu giữ nhiều đạo sắc phong triều Nguyễn cùng bức hoành này [1].
Nhận định về bức hoành và các dấu ấn lịch sử
Về lý do Quốc chúa ban tặng bức hoành, một số nhà nghiên cứu nhận định làng Sơn Phong được ban hoành vì có truyền thống làm các dịch vụ thương mại và bảo đảm an ninh cho cả phố Hội An [1]. Nhà nghiên cứu Trần Văn An lại nhận định cơ sở tiếp nhận bức hoành phải là một di tích tín ngưỡng có tầm cỡ; đồng thời việc chạm các hình chim phượng cho thấy sự liên quan đến một vị nữ thần, có thể là Thiên Y A Na Chúa Ngọc hoặc bà Đại Càn [1].
Tác giả Lê Thí nêu bốn dấu ấn của bức hoành: – Thứ nhất, tấm biển là thủ bút của Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu, góp phần củng cố nhận định ông là người văn hay chữ tốt [1]. – Thứ hai, bức hoành được ban năm 1715, tức trước thời điểm chúa tuần du Quảng Nam 4 năm (năm 1719, khi chúa để lại hai bài thơ Ải lĩnh xuân vân, Tam Thai thính triều và biển vàng Lai Viễn Kiều ở chùa Cầu) [1]. – Thứ ba, đây được đánh giá là bức hoành phi có niên đại sớm nhất được tìm thấy ở Hội An theo khảo cứu của Trần Văn An [1]. – Thứ tư, trên hoành phi có hai con dấu tương tự trên biển vàng ở chùa Cầu, chứng tỏ từ thời chúa Nguyễn Phúc Chu họ Nguyễn ở Đàng Trong đã xưng vương chứ không phải đợi đến thời chúa Nguyễn Phúc Khoát như nhận định của Lê Quý Đôn và các nhà sử học sau này [1].
Tra cứu liên quan
- Di tích đình làng: đình ở Cẩm Phô và Sơn Phong, chùa Cầu
- Không gian thờ tự: hoành phi trong không gian thờ tự
- Đơn vị hành chính: phường Hội An, thương cảng Faifo
Điều còn chưa rõ
- Nội dung các chữ triện khắc trong lòng con dấu vuông cạnh 6cm ở hạ khoản bức hoành [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cơ sở tín ngưỡng nguyên thủy tiếp nhận bức hoành tại xứ Tầm Vông năm 1715 là đền miếu cụ thể nào [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Võ Văn Hòe và Quảng Nam xã chí (1943) kể khác nhau về các làng hợp thành Sơn Phong; chưa rõ bên nào đúng [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Bốn “dấu ấn” nơi bức hoành trên 300 năm tuổi”, 27/10/2024, https://baodanang.vn/bon-dau-an-noi-buc-hoanh-tren-300-nam-tuoi-3237067.html, truy cập 24/10/2026.