Cao Hồng Lãnh, tên thật là Phan Hải Thâm và thường gọi là Phan Thêm, sinh năm 1906 tại Minh An, nay thuộc phường Hội An [1]. Ông là cán bộ từng hoạt động cùng Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài và tham gia chuẩn bị đưa Người về nước đầu năm 1941 [1]. Về sau, ông tham gia kháng chiến tại Nam Bộ và đảm nhiệm công tác đối ngoại của Trung ương Đảng [1].
Hoạt động thanh niên và những năm đầu
Sinh ra tại Minh An, Phan Thêm sớm tiếp cận các sách báo và tư tưởng tiến bộ [1]. Mùa hè năm 1925, ông từ Trường Dòng ở Huế về quê vận động thanh niên, học sinh đọc sách báo, tham gia phong trào đòi trả tự do cho Phan Bội Châu và dự lễ truy điệu chí sĩ Phan Châu Trinh [1]. Giữa năm 1927, ông ra Quảng Trị và được kết nạp vào tổ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại đây [1]. Về lại Hội An, ông thành lập tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, lập đội bóng đá và gánh hát mang tên Ô-rô [1]. Ngôi nhà số 129 Trần Phú gắn với chi bộ thanh niên thời kỳ này hiện nằm trong danh mục di tích cách mạng phố cổ Hội An.
Cuối năm 1928, thực hiện chủ trương “vô sản hóa”, ông vào làm công nhân tại nhà máy đèn Hội An nhằm tuyên truyền đường lối và gây dựng cơ sở [1]. Đầu năm 1929, Kỳ bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Trung kỳ cử ông cùng Đỗ Quỳ vào Sài Gòn rồi bí mật sang Hương Cảng, sau đó dự lớp chính trị của Tổng bộ Hội tại Quảng Châu [1]. Trở về nước, ông rải truyền đơn tuyên bố giải tán Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hội An để lập Đông Dương Cộng sản Đảng [1].
Sau khi Đảng bộ tỉnh Quảng Nam thành lập ngày 28/3/1930, phong trào bị theo dõi và đánh phá nặng nề vào cuối năm 1930 [1]. Ông tìm cách chắp nối cơ sở nhưng không thành công [1]. Đến tháng 11/1934, ông vào Sài Gòn rồi đi Hương Cảng, Nam Kinh [1]. Sau khi bắt liên lạc được với tổ chức, ông được kết nạp Đảng tại Nam Kinh, rồi chuyển đến Quảng Châu đón cán bộ và vận động kiều bào ủng hộ phong trào dân chủ trong nước [1].
Hoạt động bên cạnh Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc
Năm 1939, ông được điều về Côn Minh và gặp Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc (khi đó mang tên Vương) [1]. Người đặt cho ông bí danh hoạt động là Cao Hồng Lãnh [1]. Trong hồi ký, ông kể Bác Hồ cùng các đồng chí thấy ông cao ráo và có ý chí phấn đấu nên lấy họ Cao; tên Hồng Lĩnh lấy theo nghĩa khí núi Hồng Lĩnh và đối với tên Hải Thâm trước đó; về sau anh em Nam Bộ đổi gọi thành Lãnh cho dễ gọi [1]. Tại Côn Minh, ông trực tiếp quản lý cơ quan bí mật của Chi bộ Đảng, in báo, đưa đón cán bộ qua lại biên giới và lo việc ăn ở cho Bác [1].
Khi nhận định thời cơ thuận lợi xuất hiện vào năm 1940, Nguyễn Ái Quốc giao ông cùng đoàn công tác chuẩn bị điều kiện tổ chức đưa Người về nước [1]. Ngày 28/1/1941, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vượt qua mốc 108 về đến Pác Bó (xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng) [1]. Tại vùng Cao – Bắc – Lạng, Cao Hồng Lãnh tham gia xây dựng tổ chức Việt Minh, hội cứu quốc và được Bác dạy viết báo, làm việc tại Báo Việt Nam độc lập số đầu ra ngày 1/8/1941 [1]. Ông cũng được cử vào đoàn đại biểu tỉnh Cao Bằng dự Đại hội Quốc dân tại Tân Trào [1].
Trong lời kể về những ngày ở Pác Bó, Cao Hồng Lãnh nhắc lại thói quen rèn luyện thân thể của Bác: sáng nào Bác cũng tập thể dục, hai tay cầm hai hòn đá suối ngồi bóp luyện cổ tay trong lúc mắt vẫn đọc sách [2].
Kháng chiến Nam Bộ và công tác đối ngoại
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 nổ ra, ông được cử tham gia đoàn đại biểu Tổng bộ Việt Minh do Hoàng Quốc Việt làm Trưởng đoàn vào Nam Bộ [1]. Tại hội nghị Xứ ủy, ông làm Ủy viên Ban kháng chiến Nam Bộ, được giao nhiệm vụ đón các tù chính trị từ Côn Đảo về, lập Hội Việt – Hoa hữu hảo miền Tây Nam Bộ và tổ chức công tác tiếp viện cho các tỉnh miền Tây [1].
Từ năm 1951, ông được phân công làm Ủy viên Ban cán sự Trung ương Đảng ở hải ngoại, Bí thư Chi bộ Đảng Biện sự xứ Quảng Châu [1]. Từ năm 1959 đến năm 1977, ông về nước công tác tại Bộ Ngoại giao, giữ chức Phó Trưởng ban Đối ngoại Trung ương Đảng và phụ trách Ban cán sự Đảng ngoài nước [1]. Ông được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huy hiệu Thành đồng Tổ quốc [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật cùng quê: danh nhân xứ Quảng
- Di tích lịch sử: di tích cách mạng phố cổ Hội An
- Địa giới hành chính: phường Hội An, bảng tra phường, xã mới của Đà Nẵng, quận, huyện cũ thuộc phường, xã nào
Điều còn chưa rõ
- Năm mất của ông; cả hai bài báo nguồn đều không nêu mốc thời gian này [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dòng thời gian trong bài báo nguồn ghi “Tháng 10.1997, về lại Hội An”, có khả năng là lỗi in ấn thay cho mốc tháng 10/1927 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Lê Năng Đông, “Vinh dự của một người Quảng theo chân Bác”, Báo Đà Nẵng, 28/1/2021, https://baodanang.vn/vinh-du-cua-mot-nguoi-quang-theo-chan-bac-3071558.html, truy cập 23/10/2026.
- Phùng Đức Thắng, “Tác phong làm việc khoa học, chu đáo của Bác Hồ”, Báo Nhân Dân, 14/11/2011, https://hochiminh.nhandan.vn/tac-phong-lam-viec-khoa-hoc-chu-dao-cua-bac-ho-1468.html, truy cập 23/10/2026.