Đợt điều tra khảo cổ năm 2025 do Bảo tàng Quảng Nam (nay là Ban Quản lý Di tích và Bảo tàng Quảng Nam) thực hiện đã phát hiện nhiều di tích và hiện vật mới thuộc văn hóa Champa và Sa Huỳnh [1]. Các phát hiện phân bố tại nhiều khu vực thuộc tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc địa bàn mở rộng của thành phố Đà Nẵng [1]. Kết quả khảo sát đồng thời ghi nhận tình trạng xâm hại ở nhiều điểm di tích [1].
Phát hiện dấu tích và hiện vật Champa mới
Tại thôn La Thọ 2, phường Điện Bàn Bắc, đoàn khảo sát phát hiện một phế tích tháp Chăm ở khu vực Miếu Bà [1]. Địa điểm này xuất lộ nhiều hiện vật điêu khắc đá sa thạch, nổi bật là bức phù điêu chạm khắc hình ảnh 3 nữ thần (Tridevi) cùng 2 con voi chầu bên cạnh nhiều mảnh vỡ cấu kiện kiến trúc đá [1]. Theo bài báo, đây là hiện vật lần đầu tiên tìm thấy trong văn hóa Champa [1]. Bên cạnh đó, đoàn khảo sát cũng tìm thấy một bệ Yoni còn gần như nguyên vẹn mang phong cách Đồng Dương có niên đại thế kỷ 9 – 10 [1].
Tại khu vực Hố Nhi (trước 7/2025: xã Phước Ninh, huyện Nông Sơn), nay thuộc xã Quế Phước, đoàn công tác phát hiện một bia ký khắc trên đá tự nhiên gồm 6 hàng chữ Chăm cổ [1]. Các chuyên gia bước đầu nhận định bia đá này có niên đại khoảng thế kỷ 9 – 11 [1]. Cùng với văn khắc trên đá ở Samo thuộc xã Tây Giang (niên đại thế kỷ 7 – 9) ghi chép về lễ tế trâu, những tư liệu này là bằng chứng cho thấy phạm vi ảnh hưởng của vương quốc Champa đã lan tỏa lên khu vực vùng núi Trường Sơn [1]. Theo bài báo, các phát hiện này hé mở dấu tích “con đường muối” kết nối hoạt động giao thương giữa người Chăm và các cộng đồng cư dân bản địa [1].
Hiện vật kiểm kê tại các cơ sở tôn giáo và điểm dân cư
Nhiều hiện vật tại các đình, chùa và nhà dân cũng được đoàn công tác tiến hành kiểm kê, khảo tả [1]. Đáng chú ý có pho tượng Phật Champa chế tác bằng đá sa thạch với tư thế ngồi kiểu châu Âu được lưu giữ ở chùa Hòa Mỹ (thôn Hòa Mỹ, xã Xuân Phú) [1]. Pho tượng này có tư thế tương tự tượng Phật lớn từng được các nhà khảo cổ học người Pháp khai quật tại gian trung tâm của Phật viện Đồng Dương [1].
Tại thôn Lộc Đại (trước 7/2025: xã Quế Hiệp, huyện Quế Sơn), nay thuộc xã Quế Sơn Trung, đoàn khảo sát ghi nhận một tượng Shiva [1]. Tại thôn An Mỹ I (trước 7/2025: xã Tam An, huyện Phú Ninh), nay thuộc xã Tây Hồ, phát hiện hai bệ thờ bằng đá [1]. Tại chùa Thanh Lương (trước 7/2025: xã Duy Hải, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Duy Nghĩa, ghi nhận nhiều hiện vật đá, đồng và đồ gốm [1]. Ngoài ra, hệ thống giếng cổ Champa với kỹ thuật xếp đá hoặc gạch không dùng vôi vữa và đáy lót gỗ tiếp tục được ghi nhận tại Tam Kỳ, Điện Bàn, Quế Sơn và Duy Xuyên, trong đó nhiều giếng vẫn phục vụ sinh hoạt thường ngày của người dân [1].
Thực trạng xâm hại di tích và các đề xuất cấp bách
Kết quả khảo sát cũng chỉ ra tình trạng hư hại nghiêm trọng tại nhiều điểm khảo cổ [1]. Tình trạng đào bới trộm cổ vật tìm mã não và đồ đồng diễn ra trong thời gian dài đã gây ảnh hưởng nặng nề đến các khu mộ chum Sa Huỳnh ở Gò Đình (xã Thượng Đức), Pa Xua (xã Bến Giằng) và Bình Yên (xã Quế Phước) [1].
Bên cạnh đó, áp lực phát triển kinh tế làm biến dạng nhiều địa điểm [1]. Di tích mộ chum Gò Ngoài (xã Đại Lộc) dù đã xếp hạng di tích cấp tỉnh vẫn bị san phẳng để xây trạm biến áp [1]. Di tích Gò Mả Vôi (Duy Xuyên) nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng của quy hoạch Khu công nghiệp Tây An [1]. Tại Miếu Bà thôn Bích Trâm (Điện Bàn Bắc), việc đào ao nuôi lươn làm phát lộ kiến trúc gạch nhưng chưa được khai quật và bảo vệ [1]. Các điểm di tích đã qua khai quật như tháp Dương Bi, thành Trà Kiệu và tháp An Phú cũng chưa có biện pháp bảo vệ phù hợp, dẫn đến tình trạng xuống cấp do mưa nắng [1].
Trước tình hình đó, báo cáo khảo sát kiến nghị cần đẩy nhanh việc xây dựng và ban hành quy hoạch khảo cổ học tổng thể cho toàn thành phố Đà Nẵng sau sáp nhập [1]. Các giải pháp trước mắt được đề xuất gồm: tiến hành cắm mốc khoanh vùng bảo vệ tại các điểm có nguy cơ xâm hại cao, lập phương án bảo quản tại chỗ khẩn cấp cho các kiến trúc xuất lộ (như làm mái che, gia cố chống xói mòn), đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền cộng đồng và vận động người dân giao nộp cổ vật cho cơ quan chức năng [1].
Tra cứu liên quan
- Cơ quan nghiên cứu: Bảo tàng Quảng Nam
- Di tích Champa liên quan: Phật viện Đồng Dương, thành Trà Kiệu, chùa Hòa Mỹ ở Quế Sơn
- Địa bàn khảo sát: phường Điện Bàn Bắc, xã Quế Phước, xã Tây Giang
Điều còn chưa rõ
- Nội dung dịch thuật chi tiết của 6 hàng chữ Chăm cổ trên bia đá Hố Nhi [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kết quả xác định niên đại chi tiết và phương án khai quật chính thức đối với phế tích tháp Chăm ở Miếu Bà thôn La Thọ 2 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tiến độ xây dựng và phê duyệt quy hoạch khảo cổ học tổng thể cho địa bàn thành phố Đà Nẵng sau sáp nhập năm 2025 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Nghĩ chuyện ký ức từ lòng đất”, 01/09/2025, https://baodanang.vn/nghi-chuyen-ky-uc-tu-long-dat-3300869.html, truy cập 23/10/2026.
