Ô châu cận lục là tập địa chí do tiến sĩ Dương Văn An bắt đầu biên soạn từ năm 1547, thời nhà Mạc [1]. Cuốn sách ghi chép về vùng đất châu Ô xưa, đại để từ phía nam huyện Gio Linh (Quảng Trị) đến vùng Điện Bàn [1]. Tác giả bài báo gọi đây là công trình biên khảo có giá trị, trong đó có đoạn ghi về sản vật và nếp sống ở Quảng Nam [1]. Sách thuộc mảng thư tịch Hán Nôm xứ Quảng.
Hoàn cảnh ra đời và phạm vi ghi chép
Theo bài báo của Lê Minh Quốc trên Báo Đà Nẵng, Dương Văn An thi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân vào năm 1547 dưới thời nhà Mạc [1]. Bài báo cho biết đây cũng là thời điểm ông bắt tay viết tập sách Ô châu cận lục [1]. Người viết tiếp cận tác phẩm qua bản dịch của nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần [1].
Về phạm vi địa lý của châu Ô, bài báo diễn giải vùng đất này tương xứng từ phía nam huyện Gio Linh (tỉnh Quảng Trị cũ) cho đến Điện Bàn (trước 7/2025: thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam), nay thuộc thành phố Đà Nẵng [1]. Về gốc tích vùng đất này, xem thêm bài châu Ô, châu Lý. Trong lời tựa cuốn sách do bài báo trích dẫn, Dương Văn An cho rằng việc biên chép địa chí phải bao quát từ sông núi quanh co, sản vật quốc gia, cho đến cầu cống, trạm dịch, thành lũy và đền miếu [1]. Theo đoạn trích, ông quan niệm hình thế non sông gắn liền với khí chất con người và thói tục địa phương khó thay đổi do sự khác biệt về thủy thổ [1].
Đời sống và sản vật các làng cổ
Bài báo trích (qua bản dịch) đoạn thơ Ô châu cận lục viết về Quảng Nam: đất kề liền xứ nóng, ở phía ngoài Ô châu [1]. Dân làm giàu bằng thóc, đạp lúa bằng sức trâu [1]. Giao thông đi lại kết hợp cả đường bộ bằng xe và đường thủy bằng thuyền [1]. Về trang phục, phụ nữ mặc áo Chiêm, đàn ông cầm quạt Tàu, còn y phục của người sang lẫn người hèn đều mang màu đỏ hoặc màu hồng [1].
Đoạn thơ nêu một số địa danh kèm sản vật hoặc cảnh vật [1]: – Mạc Châu có nhiều vườn hồng [1]. – Lang Châu có nhiều lụa trắng [1]. Theo bài báo dẫn lại Đại Nam nhất thống chí, làng cổ Lang Châu nằm cách huyện Duy Xuyên cũ khoảng một dặm về phía đông bắc, là chi lưu sông Mãi Xuyên đổ vào sông Bàn Thạch, mùa hạ cạn nước và mùa thu đông có thể lội qua [1]. – Hóa Khuê và Cẩm Lệ phải dùng rào để ngăn cá sấu [1]. Tác giả bài báo nhắc rằng tên sông Cẩm Lệ nay vẫn quen thuộc [1]. – Lỗi Sơn và Chiếm Sơn (chữ theo bản dịch bài báo trích) phải đóng cửa để ngừa hổ [1].
So sánh với ghi chép thời Nguyễn
Bài báo đối chiếu thời điểm viết Ô châu cận lục năm 1547 với bộ địa chí Đại Nam nhất thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn hoàn thành năm 1882 [1]. Đoạn phong tục trong Đại Nam nhất thống chí mà bài báo trích ghi các lễ trong năm: Tết Nguyên đán cúng tổ tiên và đi mừng tuổi, đầu xuân tế thổ thần, tiết Trung nguyên cúng đồ mã, tiết Đoan dương hái lá làm thuốc, cúng cơm mới ngày 10 tháng 3, và tảo mộ vào tháng Chạp [1]. Ngoài đồng có đền Tư Nông, trong nhà thờ Quan Thánh, các làng ấp duy trì tuần phòng và nghi lễ nghiêm trang [1]. Tác giả bài báo thừa nhận không thể biết rõ nếp sống thời Dương Văn An, nhưng ngờ rằng nền nếp ấy không khác mấy, có chăng là lược bớt, vì phong tục là thói quen duy trì qua nhiều đời [1].
Tra cứu liên quan
- Lịch sử hình thành vùng đất: châu Ô, châu Lý
- Làng cổ và di tích: làng cổ Lang Châu, làng Hóa Khuê Đông
- Sông ngòi địa phương: sông Cẩm Lệ
- Thư tịch: thư tịch Hán Nôm xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm hoàn thành chính thức của bộ sách Ô châu cận lục; bài báo chỉ nhắc mốc bắt đầu viết vào năm 1547 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguyên nhân tục lệ mọi tầng lớp người sang lẫn người hèn đều mặc áo màu đỏ hoặc hồng chưa được bài báo lý giải [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí địa lý cụ thể của làng Mạc Châu và làng Lỗi Sơn trên bản đồ hiện nay chưa được nguồn báo làm rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Xứ Quảng hơn 470 năm trước”, 14/02/2024, https://baodanang.vn/xu-quang-hon-470-nam-truoc-3236624.html, truy cập 24/10/2026.
