Đua ghe là sinh hoạt thể thao và văn hóa sông nước truyền thống ở dải đất miền Trung, trong đó xứ Quảng là một trong những nơi duy trì các hội đua lớn vào dịp Tết Nguyên đán và lễ hội [1]. Phần lớn thời gian trong năm ghe được bảo quản cẩn thận trong nhà riêng hoặc miếu thờ, chỉ đến ngày hội mới đưa xuống tranh tài [1]. Những cuộc so tài trên sông không chỉ phô diễn sức vóc của các tay chèo mà còn phản ánh kỹ nghệ đóng thuyền và tập quán đường thủy lâu đời [1].
Vùng sông nước và các đội ghe xưa
Tác giả bài báo ghi nhận tục đua ghe thường chọn những nơi đông người, bến bãi đô hội hoặc các vạn ghe trên sông lớn, không diễn ra được ở địa hình đầm, hồ, lạch, phá hay biển lộng [1]. Các cuộc so tài diễn ra sôi nổi trên mạng lưới sông ngòi xứ Quảng như sông Thu Bồn, sông Trường Giang, sông Hàn, sông Bà Rén, sông Ly Ly, sông Túy Loan và sông Hoài [1].
Theo tác giả, cuộc đua trên sông chia làm hai dạng gồm ghe “tay ngang” và “ghe chiến” (còn gọi là ghe tiếng) [1]. Ghe tay ngang là loại ghe nhỏ, thường đan bằng nan tre rồi trát dầu rái, không có công cụ hay lực lượng riêng mà do các vạn ghe, làng xóm tự tập hợp để đua quy mô nhỏ [1]. Trong khi đó, ghe chiến là những chiếc ghe có tiếng tăm qua nhiều thế hệ, gắn liền với danh xưng của từng làng xã hoặc dòng tộc [1].
Bài báo liệt kê nhiều ghe chiến quen thuộc như ghe Giếng Lách, Giếng Bộng ở Duy Xuyên (trước 7/2025: huyện Duy Xuyên); ghe Chợ Được, Cát Cao ở Thăng Bình (trước 7/2025: huyện Thăng Bình); ghe Hà Nha ở Đại Lộc (trước 7/2025: huyện Đại Lộc); ghe Xóm Giữa ở Quế Sơn (trước 7/2025: huyện Quế Sơn); ghe An Hòa ở Núi Thành (trước 7/2025: huyện Núi Thành); ghe Hà Thân, Xuân Hà ở Đà Nẵng [1]. Bên cạnh đó, có những chiếc ghe chiến được bảo trợ tâm linh tại các miếu thờ ven bờ, mang tên các nhân thần như ghe Ông Bình Yên, Ông Đình Trận, Ông Cao Các, Bà Phường Rạnh, Bà Phường Chào, Bà Thu Bồn ở nguồn Ô Gia (vùng Duy Xuyên, Điện Bàn, Đại Lộc) [1]. Phần lớn thời gian trong năm, ghe đua được gìn giữ nghiêm ngặt trong miếu hoặc nhà riêng có người phụ trách trông coi [1].
Quy cách đóng ghe và vai trò trong đội đua
Ghe chiến được đóng bằng loại gỗ chọn lọc nhằm đạt các tiêu chí chắc chắn, trọng lượng nhẹ, thân đằm và giữ trớn lướt nước tốt [1]. Theo bài báo, ghe đua thường có thân dài 10 – 14 m, bề rộng 1,3 – 1,5 m [1]. Vỏ ngoài ghe được chạm vẽ mô típ sóng nước, cá chép, rồng, mây; một số ghe có mũi đẽo hình chim phượng [1]. Mũi ghe được tạo tác cao hơn be để tránh bị cắm xuống nước khi các tay chèo tăng tốc, nhưng không được quá cao để khỏi cản gió và không che khuất tầm nhìn của người cầm lái [1]. Dầm bơi và ghế ngồi trên ghe đều được đóng đồng bộ cùng kích cỡ [1].
Mỗi đội đua gồm số tay bơi chẵn từ 22 – 32 người, tuyển chọn từ thanh niên khỏe mạnh và luyện tập thuần thục [1]. Hai vị trí điều hành nòng cốt đóng vai trò dẫn dắt là người cào mũi (đứng mũi) và người chèo lái (cầm lái) [1]. Người cầm lái điều khiển ghe qua một dầm chèo dài buộc vào cọc chèo, sử dụng các thao tác gạt, nạy, lách theo đường đua [1]. Dân gian có câu “Mũi dại lái chịu đòn”, phản ánh sự phối hợp bắt buộc giữa người đứng mũi và người cầm lái; nếu người đứng mũi không nhịp nhàng theo tay lái thì chiếc ghe rất dễ gặp sự cố trên sông [1]. Trang phục của vận động viên là áo màu, đội nón dấu hoặc quấn khăn; riêng người cầm lái thắt dải lưng đỏ dài chạm gối và mặc trang phục sặc sỡ hơn [1].
Không khí đường đua và tiếng hô “xạ hố xạ”
Đường đua trên sông được xác định bằng ba cây tre cắm làm hoa tiêu, trên ngọn treo cờ đuôi nheo [1]. Hai hoa tiêu ở hai đầu có khi cách nhau 3 – 4 km; các đội ghe phải đua từ 5 – 10 vòng mới kết thúc đường đua [1]. Cuộc đua bắt đầu sau hiệu lệnh bằng tiếng trống, tiếng pháo, tiếng súng hoặc phất cờ [1]. Trên bờ sông, đông đảo người dân reo hò, phất cờ, tạt nước và tung hoa cổ vũ [1].
Trong lúc chèo, các tay đua hô vang theo nhịp xướng của người lái mũi: “Xạ hố xạ… hố xạ! Dốc bánh xạ… hố xạ!…” [1]. Khi bám đuổi hoặc tìm cách vượt ghe đối phương, toàn đội cùng cất tiếng hét đồng thanh nhằm tạo khí thế cho mình và gây áp lực tinh thần cho đối thủ [1]. Tác giả kể thời điểm hồi hộp nhất là lúc xuất phát, lúc các ghe kèm nhau, vượt nhau và lúc ghe xoay mình ôm cây tiêu để lao về đích [1]. Khi giành thắng lợi, các tay bơi buông dầm thả trôi và cất lên điệu hò: “Hò… hơ… Ngó lên trên rừng thấy cặp cu đang đá/ Ngó về dưới biển thấy cặp cá đang đua/ Anh về lập miễu thờ vua/ Lập lăng thờ mẹ, lập chùa thờ cha… Là hò… hơ…” [1]. Tác giả cho biết điệu hò này mang tính chất chèo thuyền tương tự hò sông Mã ở Thanh Hóa và có nét tương đồng với nghệ thuật hát bả trạo [1]. Bài báo cũng dẫn lời Giáo sư Huỳnh Lý giải thích hai cách hiểu: bá trảo nghĩa là trăm mái chèo, còn bả trạo là cầm mái chèo lên, do chưa có văn bản chữ Hán ghi lại rõ ràng [1].
Dấu tích thủy quân xưa
Quan sát kỹ thuật đua ghe, tác giả bài báo nhận định đây là sự tiếp nối tập quán huấn luyện thủy binh của các triều đại trước [1]. Các thao tác thực hiện mệnh lệnh mau lẹ, động tác bơi đồng bộ, cách điều khiển lúc nhanh lúc chậm, kỹ năng lật lại ghe để tiếp tục thi đấu khi gặp sự cố, cũng như khả năng phán đoán con nước và tiếng reo hò uy hiếp tinh thần đối phương đều gợi lại phương thức tác chiến trên sông nước thuở xưa [1].
Theo tác giả, vùng đất Đàng Trong từng là trung tâm đồn trú lực lượng đường thủy quan trọng của các chúa Nguyễn, bao gồm căn cứ tại Cửa Đại Chiêm, Cửa Hàn, cửa An Hòa và đoạn sông Chợ Củi [1]. Do đó, các hội thi đua ghe thuyền trên sông lớn không chỉ là thú vui ngày Tết mà còn bảo lưu dấu tích sinh hoạt quân sự và văn hóa sông nước của cư dân ven sông qua nhiều thế hệ [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn sông nước: sông Thu Bồn, sông Trường Giang, sông Hàn, sông Túy Loan, Cửa Hàn
- Lễ hội và diễn xướng dân gian: hát bả trạo, lễ hội Bà Thu Bồn
- Nghề truyền thống: nghề đóng ghe thuyền Kim Bồng
Điều còn chưa rõ
- Thời điểm cụ thể hình thành các hội thi ghe chiến tại từng địa phương dọc sông Thu Bồn và sông Hàn trong lịch sử [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Quy cách bài bản chữ Hán ghi lại điệu hát chèo thuyền khi ghe về đích để xác định chính xác tên gọi bá trảo hay bả trạo như Giáo sư Huỳnh Lý từng lưu ý [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Địa điểm lưu giữ hiện nay của các chiếc ghe chiến cổ như ghe Giếng Lách hay ghe Cát Cao [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Quảng Nam với tục đua ghe ngày tết”, 15/02/2021, https://baodanang.vn/quang-nam-voi-tuc-dua-ghe-ngay-tet-3027280.html, truy cập 24/10/2026.
