Dưới triều vua Tự Đức, Phạm Phú Thứ và võ tướng Ông Ích Khiêm là hai nhân vật cùng quê phủ Điện Bàn với tính cách và con đường quan lộ khác biệt [1]. Mối quan hệ giữa hai người được thể hiện rõ nét qua một chuyến thăm quê và hai bản sớ tâu thẳng thắn mà cụ Phạm dâng lên triều đình để tiến cử và bênh vực vị tướng họ Ông [1].
Quan hệ đồng hương và hành trạng của Ông Ích Khiêm
Phạm Phú Thứ (1821 – 1882) và Ông Ích Khiêm (sinh năm 1829) đều là người xứ Quảng, cùng quê ở phủ Điện Bàn cũ và cùng làm quan đương triều [1]. Ông Ích Khiêm sinh tại làng Phong Lệ, tổng Thanh Quýt, phủ Điện Bàn, khu vực Phong Lệ Bắc (trước 7/2025: phường Hòa Thọ Đông, quận Cẩm Lệ), nay thuộc phường Cẩm Lệ, kém Phạm Phú Thứ 8 tuổi và đỗ cử nhân năm 15 tuổi [1].
Trong sự nghiệp quân sự, Ông Ích Khiêm từng làm tướng dưới quyền Nguyễn Tri Phương, chỉ huy củng cố các tuyến phòng thủ bảo vệ Đà Nẵng khi quân Pháp nổ súng ở bán đảo Sơn Trà năm 1858 [1]. Về sau, ông được triều đình cử ra chỉ huy quân ngũ tại nhiều địa bàn phía bắc: làm Tiễu phủ sứ ở Hải Dương đánh dẹp cướp biển vùng Đông Bắc; làm Tán lý quân thứ ở Cao Bằng đem quân xuống giải vây Bắc Ninh và tiêu diệt Ngô Côn của nhóm Tàu Ô; năm 1870 cùng Tham tán Lê Bá Thận dẹp lực lượng cướp phá ở Lục Ngạn (Cao Bằng); năm 1871 dẹp nhóm vũ trang mà sử triều Nguyễn gọi là phỉ ở Sơn Tây; năm 1872 phá căn cứ ở Quán Tư và thu hồi huyện Trấn Yên [1].
Dù lập nhiều công trạng ở chiến trường, Ông Ích Khiêm có tính cách cương trực và nóng nảy, không chịu nhún nhường người khác theo lời phê trách của vua Tự Đức, nên thường bị các quan lại cùng thời ghen ghét và nhiều lần bị giáng hoặc cách chức [1]. Đến năm 1873, ông lấy cớ có bệnh để xin cáo quan về quê điều trị [1].
Chuyến qua sông Cẩm Lệ và bản sớ tiến cử năm 1874
Biết rõ tài thao lược và cá tính của người đồng hương kém mình 8 tuổi, Phạm Phú Thứ khi đang giữ chức Thự Hải An Tổng đốc đã ra tay giúp đỡ [1]. Nhân dịp được nhà vua chuẩn thuận cho về thăm cha mẹ, Phạm Phú Thứ đã đích thân qua sông Cẩm Lệ đến làng Phong Lệ thăm Ông Ích Khiêm [1].
Sau khi trở về triều, vào ngày 13 tháng 11 năm Tự Đức thứ 27 (1874), Phạm Phú Thứ dâng bản sớ tâu bày tỏ triều đình cần người giữ vững bờ cõi ở vùng biên viễn [1]. Trong sớ, ông đưa ra nhận xét: “gần đây, tướng tài ở đất Bắc chỉ có bề tôi là Tôn Thất Thuyết và viên bị cách là Ông Ích Khiêm khá hơn cả” [1]. Từ đó, cụ Phạm mạnh dạn tiến cử Ông Ích Khiêm giữ hàm Tán tương quân thứ Bắc Ninh phụ trách quân vụ vùng giáp Đông Bắc và địa hạt Hải An, để bản thân chuyên tâm lo liệu việc dân chính và thương chính [1].
Bản sớ giải thích cặn kẽ rằng qua đối thoại trực tiếp, nhận thấy tính nóng của Ông Ích Khiêm đã giảm hẳn, trong thời gian nghỉ bệnh ở quê luôn ghi nhớ ơn vua [1]. Theo sớ, năm trước đó, khi Hà Nội xảy ra sự biến, Ông Ích Khiêm từng sắp xếp việc gia đình định ra kinh đô xin tòng quân, nhưng bệnh tái phát nửa chừng nên đành dở dang [1]. Nay bệnh tình đã thuyên giảm, nếu không ra gánh vác việc nước thì phụ tấm lòng với triều đình [1]. Theo bài báo, vua Tự Đức châu phê rằng Ông Ích Khiêm phải sửa hết sai lầm trước, không buông lung cho lính cướp bóc, không ỷ mạnh mà vô lễ, đồng thời giao Phạm Phú Thứ phải “khéo giáo hóa” [1].
Bản sớ can thiệp sau trận Mỏ Diêm
Sau khi trở lại chỉ huy quân vụ, Ông Ích Khiêm đánh lui lực lượng đối kháng tại Mỏ Diêm (Bắc Ninh) rồi rút quân về đóng nghỉ ở Bố Hạ, Hữu Lũng [1]. Tổng đốc Tôn Thất Thuyết do có hiềm khích cá nhân từ trước, lấy cớ trận đánh hao tổn binh lực và việc thu quân không theo lệnh chủ tướng, đã tự tiện bắt giam Ông Ích Khiêm [1].
Hay tin người đồng hương chịu tai vạ, Phạm Phú Thứ lập tức dâng sớ can thiệp lên vua Tự Đức [1]. Bản tấu phân tích việc kéo quân về chỉnh đốn sau chiến thắng là điều thường gặp trong quân ngũ; lý do Ông Ích Khiêm thu quân tại Mỏ Diêm là bởi đối phương đã tan rã và trong quân xuất hiện dịch bệnh, xét ban đầu không làm hỏng quân cơ [1].
Phạm Phú Thứ chỉ rõ việc bắt bớ này thực chất xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân giữa Tôn Thất Thuyết và Ông Ích Khiêm [1]. Bản sớ nhắc lại chi tiết khi mới đến nhận nhiệm sở, Ông Ích Khiêm từng ghé công quán tỉnh Đông bộc bạch nỗi lo tính tình thô lỗ khó hòa hợp với người khác, và được Phạm Phú Thứ khuyên nhủ giữ lòng hòa khí [1]. Ông nhấn mạnh Ông Ích Khiêm vốn xuất thân học trò nhưng qua hơn một trăm trận mạc chưa từng tùy tiện giết quân lính, nên tính cách ấy dễ gây đố kỵ [1]. Cụ Phạm chất vấn gay gắt hành động của Tôn Thất Thuyết: “Do hiềm khích gì mà không đợi chỉ, lại vội giam cầm” [1].
Bản sớ kết luận bằng việc cảnh báo nếu để một viên tướng có uy tín với binh sĩ uất ức mà chết thì hàng ngũ sẽ tan vỡ và lực lượng đối kháng lại thừa cơ nổi dậy; đồng thời tha thiết xin nhà vua phái đại viên thanh liêm đến tra xét công minh [1]. Theo tác giả bài báo, nhờ bản sớ này, Ông Ích Khiêm thoát cảnh tù [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật lịch sử: Phạm Phú Thứ, Ông Ích Khiêm, Nguyễn Tri Phương, danh nhân xứ Quảng
- Địa danh quê hương: làng Phong Lệ, phường Cẩm Lệ
- Địa bàn chiến sự liên quan: bán đảo Sơn Trà
Điều còn chưa rõ
- Bài báo năm 2015 chỉ nêu năm sinh của Ông Ích Khiêm (1829), không ghi năm mất; xem bài riêng về ông [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài báo không ghi năm cụ thể của chuyến Phạm Phú Thứ thăm Ông Ích Khiêm và của vụ bắt giam sau trận Mỏ Diêm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính viên đại thần được triều đình cử đến thụ lý tra xét vụ giam giữ sau bản sớ của Phạm Phú Thứ không được nguồn nêu rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Chuyện cụ Phạm và danh tướng họ Ông”, 06/12/2015, https://baodanang.vn/chuyen-cu-pham-va-danh-tuong-ho-ong-3035044.html, truy cập 24/10/2026.
