Ở vùng quê Thăng Bình và Tam Kỳ trước đây, “thầy Đông” là cách gọi chung qua nhiều thế hệ thầy thuốc thuộc dòng họ Thi chuyên chữa chấn thương xương, gân và cơ [1]. Nghề thuốc khởi phát từ làng Đồng Xuân rồi theo người kế nghiệp chuyển vào sinh sống tại Tam Kỳ từ năm 1996 [1]. Dòng họ duy trì nguyên tắc giữ kín bài thuốc gia truyền và chỉ truyền lại cho con trai trong họ nội [1].
Nguồn gốc dòng họ và các thế hệ kế nghiệp
Theo bài báo của tác giả Phạm Thông đăng ngày 18/03/2014, tác giả biết tiếng thầy Đông từ những năm 1959 – 1960 khi người thân bị nạn gãy tay và bản thân sau đó cũng từng dùng thuốc của dòng họ này [1]. Tên gọi “thầy Đông” không chỉ riêng một cá nhân mà là danh xưng chung được truyền qua nhiều đời thầy thuốc họ Thi [1].
Cội nguồn nghề thuốc bắt đầu từ ông tổ Thi Thống, người từng hành nghề y trong các đoàn dân binh mở cõi về phương Nam rồi định cư tại làng Đồng Xuân (trước 7/2025: xã Bình Trung, huyện Thăng Bình), nay thuộc xã Thăng Điền [1]. Sau đời thủy tổ Thi Thống, các thế hệ kế tiếp được gia đình ghi nhớ gồm ông cố Thi Cúc, ông nội Thi Đông và cha là Thi Hồng Anh (thường gọi là Hai Đông) [1]. Sau khi ông Thi Đông qua đời, ông Hai Đông tiếp quản nghề nghiệp [1]. Đến năm 1996, ông Hai Đông rời làng Đồng Xuân chuyển vào định cư tại khu Nam (trước 7/2025: phường An Mỹ, thành phố Tam Kỳ), nay thuộc phường Tam Kỳ [1]. Sau khi ông Hai Đông mất, người con trai là Thi Sĩ Đức (43 tuổi vào thời điểm năm 2014) tiếp tục nối nghiệp gia đình tại khu Nam [1].
Quy định truyền nghề và phương pháp bào chế
Nghề y gia truyền của dòng họ Thi chuyên chữa các chấn thương về xương, gân và cơ [1]. Dòng họ duy trì lệ truyền nghề chặt chẽ: phương thuốc chỉ truyền trong họ nội, cha truyền cho con trai và không truyền cho con gái [1]. Người vợ trong gia đình được quyền biết bí quyết nghề nhưng không được phép truyền về cho dòng họ phía mình [1].
Theo bài báo, thuốc của thầy Đông gồm 3 dạng: thuốc nước, thuốc bột và thuốc hồ keo (thuốc dán) [1]. Nguyên liệu toàn bộ phương thuốc gồm 40 vị, riêng dạng thuốc hồ keo dùng 5 vị [1]. Ở các đời trước, một số vị thuốc phải tự tìm kiếm trong tự nhiên, nhưng từ đời Hai Đông toàn bộ dược liệu đều được mua và cân từ các tiệm thuốc Bắc [1]. Trước đây ông Hai Đông thường cân thuốc tại hiệu Giáo Mẫn ở Quán Gò, về sau khi vào Tam Kỳ thì mua tại các hiệu Đỗ Hữu Tâm, Đậu Xuân Cảnh [1].
Quy trình pha chế trước đây đòi hỏi sự công phu, mỗi ngày chỉ làm đủ dùng cho vài chục ca chấn thương [1]. Đối với thuốc nước, một số nguyên liệu phải giã mịn bằng cối đá, chày đá, số khác đem sắc lấy nước rồi trộn lẫn theo quy trình nghiêm ngặt về tỷ lệ, dụng cụ nấu và thời gian [1]. Thuốc nước khi uống phải dùng nóng ở nhiệt độ 50 – 60 độ C [1]. Thuốc bột có thành phần như thuốc nước nhưng tán bột toàn bộ để người ở xa tiện hòa nước nóng uống [1]. Riêng thuốc hồ keo có 5 vị nghiền bột, sắc thành hồ rồi quét lên giấy để bó vào vị trí chấn thương [1]. Về sau, cơ sở đưa máy nghiền bột và tủ lạnh vào khâu bảo quản để gia tăng sản lượng đáp ứng người bệnh [1].
Hoạt động chữa trị theo bài báo
Bài báo mô tả việc khám chữa tại nhà thầy Đông diễn ra nhanh chóng, mỗi ca khám và cấp thuốc thường không quá 10 phút [1]. Thầy thuốc xem xét vị trí tổn thương, dùng tay nắn bóp rồi cấp thuốc nước uống và thuốc hồ dán để người bệnh mang về sử dụng trong 3 ngày [1]. Tác giả bài báo có kể một trường hợp người bị vỡ đốt sống do tai nạn giao thông sau đó đi lại được; đây là lời kể trong bài báo, không phải kết luận y khoa [1]. Gia đình giữ lời dặn của cha ông về việc lấy y đức làm đầu và đặt mục tiêu chữa bệnh cứu người lên trên hết [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: danh y Lương Trọng Hối.
- Địa bàn gốc và hiện nay: xã Thăng Điền, phường Tam Kỳ, Tam Kỳ
- Thầy thuốc và y học cổ truyền xứ Quảng: Nguyễn Mẫn (Đông y sĩ), câu đối về thầy thuốc xứ Quảng
- Tra cứu địa giới: bảng tra phường xã Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Bài báo không dẫn tài liệu thẩm định hay kết luận nghiên cứu y khoa chính thức nào về hiệu quả và cơ chế điều trị của bài thuốc gia truyền [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh mục chi tiết 40 vị thuốc Đông y và công thức pha chế cụ thể vì thuộc bí mật gia truyền của dòng họ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm sinh và năm mất chính xác của các đời thầy thuốc Thi Thống, Thi Cúc, Thi Đông và Thi Hồng Anh [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Danh y gia truyền”, 18/03/2014, https://baodanang.vn/danh-y-gia-truyen-3118858.html, truy cập 23/10/2026.