Ở phố cổ Hội An, nay thuộc địa giới phường Hội An, những ngày đầu xuân từng rộn rã tiếng hạt xí ngầu reo trong bát kiểu của trò đổ xăm hường [1]. Đây là thú chơi tao nhã ngày Tết mang tính giải trí gia đình, mô phỏng các học vị trong thi cử thời phong kiến để cầu may mắn và khích lệ tinh thần hiếu học [1].
Tên gọi Tam Hồng và việc kỵ húy
Theo Báo Quảng Nam, trò chơi này khởi thủy mang tên Tam Hồng [1]. Tên gọi này có nghĩa là ba điểm đỏ tượng trưng cho ba điều may mắn vào dịp đầu năm, dựa theo ba quân cờ mang học vị cao nhất trong khoa cử là trạng nguyên, bảng nhãn và thám hoa [1].
Đến triều vua Tự Đức thời nhà Nguyễn, do phải kỵ húy từ “hồng”, người dân đã đọc trại tên trò chơi thành xăm hường [1].
Dụng cụ và hệ thống thi cử khuyến học
Dụng cụ chơi xăm hường gồm một chiếc bát kiểu, sáu hạt xí ngầu và một bộ quân cờ làm bằng xương [1]. Trò chơi được xây dựng với mục đích khuyến học, mô phỏng đúng các học vị theo chế độ thi cử thời phong kiến [1]. Thứ bậc các quân cờ sắp xếp từ thấp lên cao gồm: tú tài, cử nhân, tiến sĩ, hội nguyên, bảng nhãn, thám hoa và trạng nguyên [1]. Người chơi gieo các hạt xí ngầu vào bát, hạt xúc xắc hiện điểm tương ứng với quân cờ nào thì người đó được giữ lấy quân cờ ấy [1].
Khi trò chơi lan rộng ra ngoài công chúng, nhiều người không đọc được chữ Hán – Nôm khắc trên các thẻ xương [1]. Vì vậy, dân gian đã quen gọi tên các quân cờ theo thẻ điểm tương ứng như nhất hường, nhị hường, tam hường, tứ tự, trạng em và trạng anh cho dễ nhớ và dễ đọc [1]. Ý nghĩa cốt lõi của trò chơi là khơi gợi tinh thần hiếu học của con trẻ, gửi gắm ước mơ của gia đình về việc con cháu học hành đỗ đạt làm quan để ra giúp nước [1].
Nếp chơi gia đình và ký ức ngày Tết
Xăm hường trước đây chỉ được tổ chức trong nội bộ từng gia đình hoặc giữa các gia đình thân cận trong xóm [1]. Trò chơi nhằm mục đích giải trí và cầu tài lộc dịp đầu năm nên mức độ ăn thua rất nhỏ, ít mang tính chất bài bạc [1]. Các gia đình thường tụ họp chơi xăm hường từ chiều tối, khoảng sáu giờ chiều các ngày Tết [1]. Trò chơi thường dừng lại sau ngày mùng 6 tháng Giêng, những nhà yêu thích lắm cũng chỉ chơi đến hết mùng 10 Tết chứ không kéo dài thêm [1].
Theo hồi ức của tác giả Bách Tường trên Báo Quảng Nam, trước đây tại xóm Phi Anh ở phố cổ Hội An, duy nhất chỉ có nhà bà Tỵ ở đầu xóm sở hữu một bộ xăm hường [1]. Bộ quân cờ bằng xương và sáu hạt xí ngầu của nhà bà lên nước bóng loáng nhờ bàn tay gieo cờ của người chơi truyền qua nhiều mùa Tết [1]. Mỗi khi tiếng xí ngầu reo lên trong chiếc bát kiểu, trẻ con trong xóm lại xúm xít chầu rìa quanh sới chơi của các bà, các cô [1]. Chúng hăng hái nhận việc pha trà, châm thuốc, têm trầu để được người lớn cho phép thay mặt gieo xí ngầu lấy may [1]. Đứa trẻ được gieo thường bụm tay giữ chặt sáu hạt, lắc tròn cổ tay rồi thổi phù phù lấy hên trước khi thả vào bát [1]. Trong hồi ức đó, có những người đổ trúng nước ngũ hường thu trọn cả ba quân trạng [1]. Theo tác giả, trong phố vẫn còn một vài gia đình giữ được nếp chơi xăm hường vào mỗi dịp đón xuân [1].
Tra cứu liên quan
- Lễ tết phố Hội: Tết Nguyên đán ở Hội An, lễ Tết ở Hội An, Tết Nguyên tiêu ở Hội An
- Nghệ thuật và diễn xướng: bài chòi
- Địa bàn: phố cổ Hội An, phường Hội An
Điều còn chưa rõ
- Quy tắc tính điểm chi tiết cho từng mặt hạt xí ngầu tương ứng với từng quân cờ; bài báo chỉ nêu tên các nước đổ mà không diễn giải cách tính cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác trò chơi Tam Hồng du nhập vào Hội An và tác giả đầu tiên sáng tạo bộ cờ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Đâu đây vọng tiếng xăm hường”, 23/01/2022, https://baodanang.vn/dau-day-vong-tieng-xam-huong-3027130.html, truy cập 24/10/2026.