Sáu năm sau khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha rút khỏi Đà Nẵng, năm 1866, người ta gom hài cốt những người đã chết trong cuộc chiến về một chỗ. Nghĩa trủng Hòa Vang khi lập có 1.300 ngôi mộ [1].
Nghĩa trủng là gì
“Nghĩa trủng” là chữ Hán chỉ khu mộ chung do làng nước lập cho những người chết vì việc nghĩa mà không còn thân nhân lo liệu. Ở Đà Nẵng, hai nghĩa trủng lớn đều gắn với cuộc chiến giữ thành phố những năm 1858–1860, cuộc chiến diễn ra quanh thành Điện Hải dưới quyền chỉ huy của Nguyễn Tri Phương.
Hòa Vang: dời mộ vì sân bay
Nghĩa trủng Hòa Vang được lập lần đầu năm 1866 ở làng Nghi An [1], quê của Thái Phiên. Năm 1962, khi quân đội Mỹ mở rộng sân bay, cả khu mộ phải dời về chỗ hiện nay ở Khuê Trung [1].
Nơi này được xếp hạng di tích quốc gia năm 1999. Năm 2020, thành phố quyết định mở rộng khuôn viên lên khoảng 6.000 m², lấy thêm đất từ một bệnh viện cũ kề bên [1].
Phước Ninh: còn một tấm bia
Nghĩa trủng Phước Ninh nằm trên đường Nguyễn Văn Linh, được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1988. Qua nhiều lần quy hoạch đô thị, ở đây chỉ còn lại một nhà bia tưởng niệm với tấm bia sa thạch cao 1,2 m, rộng 0,8 m [1].
Cũng trong năm 2020, thành phố dành một khu đất khoảng 3.200 m² ở góc đường Nguyễn Văn Linh – Hoàng Diệu để mở rộng di tích [1].
Điều còn chưa rõ
Số mộ ở Hòa Vang được ghi khác nhau: 1.300 theo Sài Gòn Giải Phóng [1], khoảng 1.500 theo Việt Nam News [2]. Ai đứng ra lập nghĩa trủng, và nghĩa trủng Phước Ninh lập năm nào, chưa có trong nguồn đã mở.
Ít người biết
- Nghĩa trủng Hòa Vang không nằm ở chỗ ban đầu: nó đã bị dời năm 1962 [1].
- Con đường chạy qua nghĩa trủng Phước Ninh chính là đường từ sân bay ra cầu Rồng.
- Phía bên kia chiến tuyến, mộ lính Pháp và Tây Ban Nha nằm gần cảng Tiên Sa [2].
Đến tận nơi
Cả hai nơi đều là chốn tưởng niệm giữa khu dân cư. Nên ăn mặc và đi đứng như khi viếng một nghĩa trang.
Nguồn tham khảo
- Sài Gòn Giải Phóng, “Đà Nẵng dành thêm quỹ đất cho hai di tích buổi đầu kháng Pháp”, 19/4/2020, https://www.sggp.org.vn/da-nang-danh-them-quy-dat-cho-hai-di-tich-buoi-dau-khang-phap-post553439.html, truy cập 11/10/2026.
- Việt Nam News, “Citadel named Nat’l Special Relic”, 30/3/2018, https://vietnamnews.vn/life-style/425375/citadel-named-nat-l-special-relic.html, truy cập 11/10/2026.
