Đầu thế kỷ 17, một giáo sĩ tên Francisco de Pina đến sống ở Thanh Chiêm, học tiếng Việt và thử ghi nó bằng chữ cái Latinh [1]. Chỗ ông ở khi ấy là thủ phủ của cả xứ Quảng. Ngày nay, trên nền thủ phủ ấy là một ngôi trường tiểu học [1].
Thủ phủ của các chúa Nguyễn ở Quảng Nam
Năm 1602, chúa Nguyễn Hoàng lập dinh trấn Quảng Nam, ban đầu ở làng Cần Húc, sau dời về Thanh Chiêm [1]. Dinh trấn là nơi đóng bộ máy cai trị và quân đội của cả vùng, trong lúc thương cảng Hội An ở hạ lưu lo việc buôn bán.
Francisco de Pina
Francisco de Pina, sinh năm 1585, mất năm 1625, từng sống ở Thanh Chiêm và được coi là một trong những người đặt nền cho cách ghi tiếng Việt bằng chữ Latinh. Theo Việt Nam News, hệ thống chữ viết mới được đưa ra trong khoảng 1618–1621 [1].
Alexandre de Rhodes (1591–1660), người thường được nhắc tên nhiều hơn, tiếp tục công việc của Pina về sau [1]. Vì thế Thanh Chiêm được gọi là một cái nôi của chữ Quốc ngữ, và là nơi có ngôi trường đầu tiên dạy thứ chữ này [1].
Còn lại gì
Dinh trấn đã sụp đổ từ lâu. Nền cũ nằm trong khuôn viên Trường tiểu học Nguyễn Du. Những cuộc đào thám sát trong thập niên 1990 tìm thấy hiện vật, chum gốm và mảnh gốm [1].
Di tích được xếp hạng cấp tỉnh năm 2008 và nhận bằng di tích quốc gia ngày 12/6/2017. Tỉnh Quảng Nam khi ấy đề xuất một cuộc khai quật lớn và tính tới việc phục dựng [1].
Điều còn chưa rõ
Dinh trấn tồn tại đến năm nào? Việt Nam News ghi 1602–1883 [1]; nhiều tài liệu tiếng Việt ghi đến năm 1832. Vai trò của từng giáo sĩ trong việc tạo ra chữ Quốc ngữ là chủ đề giới nghiên cứu còn bàn; bài này chỉ ghi lại cách kể của một nguồn báo chí.
Việc phục dựng dinh trấn cũng đang được tranh luận, giữa dựng lại công trình và chỉ làm một công viên lịch sử; chúng tôi chưa có nguồn đã mở để tường thuật.
Ít người biết
- Dinh trấn không nằm ở Thanh Chiêm ngay từ đầu mà ở làng Cần Húc [1].
- Nền dinh trấn nay là sân một trường tiểu học [1].
- Làng đúc đồng Phước Kiều hình thành cùng thời và ngay cạnh dinh trấn.
Đến tận nơi
Thanh Chiêm nằm giữa đường từ Đà Nẵng đi Hội An, cùng vùng Điện Bàn với tháp Bằng An. Tại chỗ hiện không còn công trình cổ nào để xem; đây là nơi dành cho người thích lần theo dấu vết hơn là ngắm cảnh.
Nguồn tham khảo
- Việt Nam News, “Thanh Chiêm Palace named a National Relic”, 27/5/2017, https://vietnamnews.vn/life-style/377149/thanh-chiem-palace-named-a-national-relic.html, truy cập 11/10/2026.