Đền thờ Bà Thân hạ xứ tọa lạc tại khu dân cư An Hải, nay thuộc phường An Hải (trước 7/2025: phường An Hải Bắc, quận Sơn Trà), thành phố Đà Nẵng [1]. Công trình được xây dựng để tưởng nhớ Bà Thân, người được coi là một trong những bậc tiền hiền khai phá vùng đất hữu ngạn sông Hàn [1][2]. Năm 2022, đền thờ được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố [1].
Nhân vật Bà Thân trong ký ức dân gian
Tương truyền, Bà Thân mang họ Bà (một trong 7 dòng họ của người Chăm), tên là Thân [1][2]. Theo cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng được dẫn lại trên báo chí, bà là người có công đầu trong việc khai khẩn vùng đất cát hữu ngạn sông Hàn, lập nên làng An Hải xưa [2]. Để vùng đất trơ trụi không bị cát biển biến thành hoang mạc, bà đã đi nhiều nơi tìm giống cây tràm và cây thông (dương liễu) về trồng [2]. Dấu tích những vạt rừng tràm và rừng thông ấy tồn tại đến trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945; trục đường Ngô Quyền ngày nay bắt nguồn từ con đường mòn xuyên qua rừng thông, dân gian từng gọi là đường Cây Thông [2].
Bên cạnh công việc trồng cây chắn cát, tương truyền Bà Thân còn đứng ra mở chợ và lập bến đò ngang trên sông Hàn để cư dân qua lại giao thương [1][2]. Từ đó hình thành nên chợ Bà Thân và bến đò Bà Thân, về sau dân gian đọc chệch thành Hà Thân, như phản ánh trong bài chợ và bến đò Hà Thân [2]. Chi tiết về các phân vùng đất cũ ở hai bờ sông được ghi lại trong bài xứ đất cũ Đà Nẵng [2]. Theo hồ sơ tại Bảo tàng Đà Nẵng, dải đất hữu ngạn xưa từng chia làm bốn xứ nhỏ gồm Bà Thân thượng xứ, Bà Thân trung xứ, Bà Thân hạ xứ và Bà Thân hậu xứ [1]. Sau khi bà qua đời, người dân đã dựng đền thờ trên nền phế tích của một tháp Chăm để khói hương tưởng nhớ [1].
Dấu tích chiến lũy và vai trò lịch sử
Khu vực đền thờ Bà Thân hạ xứ nằm trong vùng bố phòng trọng yếu ven vịnh Đà Nẵng của triều đình nhà Nguyễn trong cuộc chiến bảo vệ cửa biển giai đoạn Đà Nẵng 1858 – 1860 [1]. Tại đây, đền thờ từng là chỗ nương náu và che chở cho người dân làng An Hải tránh bom đạn [1]. Quanh khu vực đền thờ, các nhà nghiên cứu và người dân đã ghi nhận nhiều dấu vết liên quan đến thành lũy An Hải cổ [1].
Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, ngôi đền tiếp tục được các lực lượng cách mạng sử dụng làm điểm tập kết, cất giấu lương thực, vũ khí và làm bàn đạp xuất kích tiến công các căn cứ của đối phương trong nội thành Đà Nẵng [1].
Cùng trên địa bàn làng cổ An Hải, khu vực nhà thờ tiền hiền làng còn có phần mộ của Bà Thân và di tích liên quan đến danh thần Thoại Ngọc Hầu [2].
Sinh hoạt tín ngưỡng và công tác bảo tồn
Hiện nay, đền thờ Bà Thân hạ xứ đã được nhân dân địa phương xây dựng lại khang trang ngay trên nền đất cũ [1]. Công trình đóng vai trò là không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh của cộng đồng cư dân ven vịnh Đà Nẵng và làng cổ An Hải [1].
Hằng năm, vào ngày 12 tháng 6 âm lịch, chư phái tộc khu dân cư An Hải tề tựu tổ chức lễ giỗ Bà Thân [1]. Dịp này, nhân dân tiến hành các nghi lễ cổ truyền nhằm tri ân công đức tiền nhân và cầu mong mưa thuận gió hòa, làm ăn yên ổn [1].
Sau quyết định xếp hạng di tích lịch sử cấp thành phố vào năm 2022, chính quyền địa phương đã thành lập Ban quản lý đền thờ Bà Thân hạ xứ để tổ chức trông coi, vệ sinh môi trường và gìn giữ không gian di tích [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh và xứ đất: chợ và bến đò Hà Thân, xứ đất cũ Đà Nẵng
- Nhân vật làng An Hải: Thoại Ngọc Hầu
- Sự kiện và lưu trữ: Đà Nẵng 1858 – 1860, Bảo tàng Đà Nẵng
- Địa bàn và sông nước: phường An Hải, sông Hàn
Điều còn chưa rõ
- Niên đại chính xác khi dân làng dựng đền thờ lần đầu tiên trên nền phế tích tháp Chăm; các bài báo chỉ ghi chung là sau khi Bà Thân qua đời [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên gọi đền thờ ghi là “Đền thờ Bà Thân hạ xứ” nhưng trong bài báo có đoạn nêu “dân làng vùng Bà Thân hậu xứ đã lập đền thờ”, chưa rõ mối liên hệ địa giới giữa hạ xứ và hậu xứ tại vị trí ngôi đền hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm sinh và năm mất của Bà Thân; các nguồn báo chỉ lưu truyền bà là bậc tiền hiền gốc Chăm [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Đền thờ Bà Thân hạ xứ”, 29/10/2023, https://baodanang.vn/den-tho-ba-than-ha-xu-3236418.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Sáu xứ đất Hàn”, 14/08/2016, https://baodanang.vn/sau-xu-dat-han-3230294.html, truy cập 23/10/2026.