Chùa Hòa Mỹ là một ngôi chùa cổ được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ 19 tại thôn Hòa Mỹ (trước 7/2025: xã Quế Xuân 2, huyện Quế Sơn), nay thuộc xã Xuân Phú [1]. Điểm đáng chú ý của ngôi chùa làng này là việc lưu giữ và thờ tự một pho tượng Phật bằng đá nguyên khối thời Champa được người dân tìm thấy từ gò Ông Kế [1].
Lịch sử thành lập và các lần trùng tu
Theo các bậc cao niên ở thôn Hòa Mỹ, ban đầu chùa được lập ra không phải xuất phát từ nhu cầu sinh hoạt tôn giáo thuần túy, mà nhằm mục đích làm nơi thờ một pho tượng Phật bằng đá [1]. Pho tượng này được người dân trong thôn phát hiện tại gò Ông Kế (còn gọi là gò Cốc) rồi nghinh về tôn thờ [1]. Để đáp ứng nguyện vọng của dân làng, ông Võ Văn Nhượng đã hiến một khu đất rộng hơn một mẫu để dựng chùa [1]. Ông Võ Văn Nhượng sinh đầu thế kỷ 19, thọ trên 100 tuổi, từng được vua Thành Thái ban sắc tứ hai chữ “Thọ dân” mang hàm Thăng Bình Nhân Thụy [1]. Thời điểm ông hiến đất xây cất chùa diễn ra vào khoảng giữa thế kỷ 19, và tính đến thời điểm bài báo đăng, bức tượng đã được phát hiện và thờ cúng hơn 150 năm [1]. Việc quét dọn và hương khói ban đầu được giao cho một người cao tuổi trong làng trông coi [1].
Khoảng sau năm 1954, sinh hoạt Phật giáo tại chùa Hòa Mỹ được khôi phục và phát triển, cơ sở chùa được quan tâm trùng tu [1]. Đến giai đoạn chiến tranh sau đó, chùa bị tàn phá khiến pho tượng đá phải chịu cảnh dãi dầu mưa nắng ngoài trời [1]. Đến năm 1980, một số đạo hữu đã dùng tranh tre dựng tạm một căn lều để che chắn cho pho tượng và có nơi hương khói [1]. Tháng 6 năm 1991, chùa được khởi công xây dựng lại trên nền móng cũ bằng khung gỗ, lợp ngói, tạo thành nơi sinh hoạt, hội họp và cử hành các nghi lễ Phật giáo trong năm [1].
Pho tượng Phật đá Champa tại chính điện
Hiện nay, chính điện chùa Hòa Mỹ có ba gian thờ ba pho tượng [1]: gian chính giữa thờ tượng đồng lớn, gian bên phải thờ tượng gỗ Quan Thế Âm Bồ Tát ở tư thế đứng, và gian bên trái thờ pho tượng Phật bằng đá nguyên khối thời Champa [1].
Theo bài báo dẫn mô tả, pho tượng đá Champa được tạc ở tư thế ngồi, hai chân buông thẳng, hai bàn tay đặt trên đầu gối, đầu hơi nghiêng, ánh mắt thăm thẳm, đỉnh đầu có u nhục kế (unisa) thể hiện qua mớ tóc [1]. Tượng khoác một chiếc áo dài rộng với các nếp gấp bằng và song song rủ xuống tận bàn chân, trên vai trái có thêm một vạt áo nhỏ [1]. Phía sau tượng có một bệ điêu khắc hình lá đề; tại vị trí tiếp giáp giữa phần bệ đỡ lưng và thân tượng có một vết nứt nhỏ [1].
Về đặc điểm nhân chủng học, theo đoàn nghiên cứu của Bảo tàng Quảng Nam, pho tượng mang nét nhân chủng Chăm rõ rệt với cung mày nổi cao liền nhau, mũi to bè, môi dày, có ria mép và khuôn mặt vuông vức [1]. Mái tóc của tượng được tạo thành bởi các vòng tóc xoáy ốc cùng chiếc u sọ (unisa), toát lên phong cách tạo hình tượng đá Champa [1].
Phế tích kiến trúc ở gò Ông Kế
Gò Ông Kế nằm cách chùa Hòa Mỹ khoảng 1 km về phía đông nam, thuộc khoảng giữa hai làng Hòa Mỹ và Phú Trạch [1]. Khu gò có diện tích khoảng 2,8 ha, trước đây từng có nhiều hộ dân sinh sống nhưng sau đó đã chuyển đi nơi khác [1]. Hiện trạng mặt gò được dùng làm một nghĩa địa nhỏ kết hợp trồng keo, bề mặt mọc nhiều cây bụi rậm rạp và ở trung tâm có một cây xoài lớn [1].
Trên bề mặt gò còn vương vãi nhiều mảnh gạch Chăm vỡ trên diện tích khá lớn [1]. Cư dân sống cạnh khu gò cho biết trước đây khi đào bới tìm kiếm kim loại ở độ sâu khoảng 60 – 80 cm đã phát hiện nhiều hàng gạch Chăm (người dân địa phương quen gọi là gạch Hời) được xây thành lớp dày dặn [1]. Dựa trên những dấu vết này, đoàn nghiên cứu của Bảo tàng Quảng Nam nhận định gò Ông Kế có thể là phế tích của một công trình kiến trúc thờ Phật thời Champa, với phần móng kiến trúc vẫn còn ẩn dưới lòng đất [1].
So sánh với tượng Phật Đồng Dương
Theo bài báo, tượng Phật chùa Hòa Mỹ là pho tượng Chăm còn nguyên vẹn, mang tư thế ngồi buông hai chân theo kiểu phương Tây (kiểu Âu châu) [1]. Tư thế này tương đồng với pho tượng Phật bằng đá sa thạch cao 158 cm được phát hiện tại Tháp trung tâm của Phật viện Đồng Dương năm 1902, hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng với ký hiệu BTC 138-13.5 [1]. Bài báo nêu rằng tư thế ngồi buông hai chân này chưa từng xuất hiện ở các tượng Phật cổ tại Ấn Độ hay Nam Á, và cũng rất hiếm gặp trong nghệ thuật tạo tượng Phật giáo của Trung Quốc [1].
Bài báo cũng dẫn nghiên cứu của Trần Kỳ Phương và Nguyễn Thị Tú Anh về Phật viện Đồng Dương, trong đó đưa ra suy luận rằng pho tượng Phật ngồi hai chân buông thõng có thể là hiện thân của Phật A-di-đà do mối liên hệ với Bồ-tát Lakṣmīndra-Lokeśvara – vị thần chủ của Phật viện Đồng Dương được xưng tụng trong văn bia của vua Champa Jaya Indravarman [1].
Tra cứu liên quan
- Công trình trùng tên: đình Hòa Mỹ ở Liên Chiểu.
- Địa phương lân cận: xã Xuân Phú, xã Quế Sơn, xã Quế Sơn Trung.
- Tượng đối sánh tại bảo tàng: Bảo tàng Điêu khắc Chăm.
- Di tích Phật giáo Champa: Phật viện Đồng Dương, xã Đồng Dương.
Điều còn chưa rõ
- Báo cáo chính thức và kết luận khảo sát niên đại cụ thể bằng văn bản của đoàn nghiên cứu Bảo tàng Quảng Nam đối với pho tượng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kết quả khai quật khảo cổ học tại phế tích gò Ông Kế do khu vực này chưa được tổ chức thăm dò hay khai quật chính thức [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh mục hồ sơ đăng ký cổ vật hoặc bảo vật quốc gia cho pho tượng đá Champa tại chùa Hòa Mỹ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Khám phá tượng đá cổ Champa ở chùa Hòa Mỹ”, 12/05/2024, https://baodanang.vn/kham-pha-tuong-da-co-champa-o-chua-hoa-my-3134507.html, truy cập 23/10/2026.
