Vùng đất Tam Dân (trước 7/2025: xã Tam Dân, huyện Phú Ninh), nay thuộc xã Phú Ninh, thành phố Đà Nẵng [1]. Địa bàn này bao gồm phạm vi nhiều làng thời phong kiến như Ngọc Giáp, Dương Lâm, Long Sơn, Khánh Thọ Tây, Đức Tân, Đàn Trung và Dương Đàn [1]. Nơi đây còn lưu lại nhiều dấu tích lịch sử gắn liền với hệ thống phòng thủ Trường lũy, hoạt động khai thác mỏ và các phong trào biến động trong quá khứ [1].
Đoạn Trường lũy qua vùng Suối Đá
Theo bài báo, địa danh Suối Đá ở Tam Dân thường bị nhầm lẫn với “quán Suối Đá” trên đường thiên lý từng được Lê Quý Đôn ghi lại trong sách Phủ biên tạp lục ở nửa sau thế kỷ 18 [1]. Quán Suối Đá thời Lê Quý Đôn nằm trên đường thiên lý (khu vực Cống Ngân Hàng đường Phan Châu Trinh ở Tam Kỳ ngày nay), sau đổi thành Thạch Tuyền rồi Bàn Thạch [1]. Trong khi đó, Suối Đá ở Tam Dân là tên một con suối và một con dốc lớn thuộc thôn Ngọc Tú (làng Ngọc Giáp xưa); vượt qua con dốc này sẽ sang địa phận làng Thanh Lâm xưa thuộc huyện Tiên Phước cũ [1].
Sách Đại Nam thực lục của triều Nguyễn chép rằng vào đầu thế kỷ 19, triều đình cho đắp một lũy đá kéo dài (Trường lũy) từ Quảng Ngãi ra đến phía tây huyện Hà Đông thuộc Quảng Nam để canh phòng miền núi [1]. Đoạn thành lũy này chạy từ phía nam ngang qua núi Thanh Lâm, quành xuống vùng Suối Đá của Tam Dân trước khi nối tiếp đến Truông Mua và Lũy Đá Rồng [1].
Miếu Dương Đàn và nghi thức cầu vàng
Sách Đồng Khánh địa dư chí ghi nhận ở núi Bông Miêu thuộc thôn Bông Miêu tổng Đức Hòa và núi Dương Đàn thuộc thôn Dương Đàn tổng Chiên Đàn đều có các ngôi miếu [1]. Đó chính là miếu Trà Cam và miếu Dương Đàn từng xuất hiện trong sách Phủ biên tạp lục [1]. Các hộ chuyên nghề đào đãi vàng ở phương nam thời xưa trước khi vào vùng mỏ vàng Bồng Miêu làm việc thường đến cúng “kỳ kim” (cầu vàng) tại hai ngôi miếu này và hàng năm đóng góp tiền của để tu sửa [1].
Vị trí chính xác của ngôi miếu Dương Đàn cổ hiện vẫn là điều suy đoán [1]. Từng có ý kiến cho rằng khuôn viên chùa Dương Đàn hiện nay nằm trên nền miếu cầu vàng xưa, nhưng trụ trì chùa là Đại đức Thích Thông Lượng cho biết suy đoán đó không có căn cứ [1]. Theo lời ông Vũ Ngọc Á (đời thứ 15 tộc Võ làng Dương Đàn), trên địa bàn thôn xưa nay chỉ có ngôi miếu Dương Quang (còn gọi là miếu Mõ) dùng cho cư dân và lý hào làm lễ cầu mưa khi gặp hạn hán [1].
Ngôi mộ cổ thời Tây Sơn ở đồi Đá Đen
Tại chân đồi Đá Đen thuộc thôn Khánh Tân (xưa là giáp Khánh Thọ Tây), cách tỉnh lộ đi Trà My chừng 500 m, có một ngôi mộ cổ với tấm bia đá khắc năm Tân Dậu 1861 dưới triều Tự Đức [1]. Bia bị nứt dọc do trúng đạn thời chiến tranh nhưng phần lớn bài minh chữ Hán trên đầu mộ vẫn đọc được [1].
Bài minh ghi lại tiểu sử của một phụ nữ họ Phạm sinh năm Ất Hợi (1755) niên hiệu Cảnh Hưng thứ 16, quê ở giáp Đông xã Khánh Thọ [1]. Mẹ bà là con gái một vị quan huyện viên họ Đỗ ở xã Ba Lãnh [1]. Lớn lên, bà được gả cho quan Hiệp thủ trông coi tấn biển Hiệp Hòa thuộc vùng cửa biển An Hòa [1]. Đến năm Canh Dần (1770), bà sinh người con gái tên là Nguyễn Thị Điều [1]. Giai đoạn năm Mậu Thân và Kỷ Dậu (1788 – 1789), chiến sự nổ ra khiến gia đình ly tán, người con gái đã dắt mẹ lánh nạn vào xã Nha Phiên, huyện Phù Ly thuộc phủ Quy Nhơn [1]. Về sau bà trở về quê nhà ở Khánh Thọ và qua đời vào năm Gia Long thứ 6 (1807), văn bia ghi thọ 53 tuổi [1].
Di tích mộ nghĩa sĩ Cần vương Hồ Học
Tam Dân còn là quê hương và nơi yên nghỉ của ông Hồ Học (1837 – 1887), võ tướng phong trào Nghĩa hội Cần vương tại Quảng Nam [1]. Ngày 5/1/2023, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam đã ban hành Quyết định số 41/QĐ-UBND xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với di tích mộ Hồ Học [1].
Trước khi tham gia khởi nghĩa, ông từng tổ chức nhân dân đào kênh dẫn nước và mở đường làng [1]. Khi phong trào bùng nổ, ông giữ chức Tán lý phụ trách quân lương rồi trực tiếp tham gia chỉ huy chiến đấu, trong đó có trận đánh tại vùng Suối Đá quê nhà [1]. Chi tiết về tiểu sử và quá trình hoạt động của ông xem bài Hồ Học.
Tra cứu liên quan
- Nhân vật Cần vương: Hồ Học
- Địa danh khoáng sản: mỏ vàng Bồng Miêu
- Đơn vị hành chính: xã Phú Ninh, xã Tiên Phước
Điều còn chưa rõ
- Vị trí thực tế của miếu Dương Đàn chuyên làm lễ cầu vàng thời chúa Nguyễn đến nay chưa được khảo sát khảo cổ xác định [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng bảo tồn và quy mô còn lại của đoạn Trường lũy qua vùng Suối Đá trên thực địa [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Một chữ bị mất trong văn bia năm 1861 ở đoạn chép về việc chạy loạn vào Quy Nhơn thời chiến tranh Tây Sơn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Dấu cũ Tam Dân”, 18/09/2023, https://baodanang.vn/dau-cu-tam-dan-3044608.html, truy cập 23/10/2026.
