Nghề cá biển tại xứ Quảng là kế sinh nhai lâu đời của cư dân địa phương gắn liền với dải bờ biển [1]. Nguồn gốc nghề cá nơi đây gắn với di sản khai thác của người Chăm cổ và sự mở rộng của các lớp cư dân người Việt di cư vào từ sau thế kỷ 15 [1]. Nhiều làng cá cổ ven biển dần hình thành, phát triển các phương thức đánh bắt trên sông biển cùng kỹ thuật chế biến muối cá truyền thống [1].
Kỹ thuật khai thác biển thời kỳ Champa
Nhiều tài liệu lịch sử cùng di sản vật thể và phi vật thể tại xứ Quảng ghi nhận thời người Chăm ngự trị đã đạt trình độ khai thác, chế biến thủy sản tương đối cao [1]. Theo tác giả Nguyễn Điện Nam trên Báo Quảng Nam, cư dân Champa xưa đã biết chế tác tàu đánh cá cùng các dụng cụ bằng gỗ như dầm chèo, cột và bánh lái để ra biển khai thác [1].
Về phương diện ẩm thực, tiền nhân thời bấy giờ đã biết làm muối, làm mắm và gia chế các loại cá ướp hoặc sản phẩm khô [1]. Hoạt động đánh bắt thực tế của người Chăm đã để lại nhiều kinh nghiệm cho nghề khai thác biển của các thế hệ sau, đặc biệt là nghề cá nhân dân ven bờ [1].
Sự hình thành các làng cá ven biển sau thế kỷ 15
Sau thế kỷ 15, người Việt từ vùng Thanh – Nghệ chuyển cư vào vùng đất Quảng, tiếp biến với văn hóa Chăm để phát triển thêm nghề biển và nghề đóng tàu thuyền [1]. Nhằm bảo vệ bờ biển, chúa Nguyễn đã cho xây dựng các thủy đội phòng thủ [1]. Đến thời triều Nguyễn, triều đình tổ chức các đội tàu chuyên trách thu nhặt sản vật trên các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa [1].
Tại một số địa phương có nghề cá hưng thịnh như Hội An và Núi Thành (trước 7/2025 thuộc tỉnh Quảng Nam), sử liệu ghi lại sự hình thành của nhiều làng cá ven biển từ khoảng thế kỷ 15 – 18 [1]. Các làng nghề cá nhân dân được nhắc tới gồm làng Võng Nhi, làng Đế Võng, làng Lao Chiêm, làng Tam Ấp và làng Diêm Trường [1]. Nghề biển và nghề cá sông, cá biển đã trở thành sinh kế thực thụ của cư dân trên vùng đất Quảng [1].
Ngư cụ và phương thức làm muối, ướp cá
Tại các làng cá cổ, người dân đã sử dụng các loại dụng cụ thủ công như lưới mành, lưới dòng và nhiều loại lưới câu khác nhau [1]. Cư dân cũng phát triển nghề làm muối để ướp cá tại chỗ, như ghi nhận tại làng Diêm Trường [1].
Tuy nhiên, sinh kế miền biển xưa phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên khắc nghiệt [1]. Người xứ Quảng xưa có câu hát ru miêu tả cảnh ngộ lênh đênh: “Cha mẹ ham ăn cá thu/ gả con xuống biển mù mù tăm tăm” [1]. Qua các lễ hội và câu ca miền biển, kinh tế biển thời kỳ ấy thể hiện tính chất tự phát của nghề đi biển chìm nổi gắn với quan niệm “cá nước chìm trời” [1].
Yêu cầu chuyển đổi của nghề cá hiện đại
Trải qua thời gian dài, lực lượng sản xuất tăng lên và nghề biển đã có bước phát triển phong phú, hiện đại hơn về tàu thuyền, ngư cụ và các ngành nghề khai thác [1]. Tuy vậy, theo tác giả bài viết, chất lượng lao động nghề cá vẫn chưa bắt kịp yêu cầu mới khi ngành thủy sản chuyển dịch từ tự cung tự cấp sang phục vụ xuất khẩu [1].
Kỹ thuật lao động chưa cao tạo ra độ chênh lệch so với việc đầu tư hạ tầng bến cảng, đóng tàu công suất lớn hay lắp đặt máy tầm ngư và máy định vị [1]. Trong bối cảnh hiện đại, nghề biển đòi hỏi tàu thuyền phải trang bị máy định vị vùng đánh bắt, truy xuất nguồn gốc hải sản và bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm [1]. Để các làng cá tồn tại hàng trăm năm phát triển bền vững, tác giả nhận định cần nâng cao nội lực gắn khai thác với giáo dục văn hóa nghề cá và tổ chức các đội tàu chuyên nghiệp [1].
Tra thêm: cảng cá Thọ Quang.
Tra cứu liên quan
- Ghe thuyền truyền thống: thúng chai xứ Quảng, ghe bầu xứ Quảng
- Đô thị và địa bàn cổ: phố cổ Hội An, đặc khu Hoàng Sa
- Tín ngưỡng dân gian miền biển: tục thờ cá Ông
- Sản phẩm chế biến từ cá: nước mắm Nam Ô
Điều còn chưa rõ
- Vị trí địa giới hành chính hiện nay tương ứng với các làng cá cổ Võng Nhi, Đế Võng, Lao Chiêm, Tam Ấp, Diêm Trường [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm thành lập cụ thể của từng làng cá trong khoảng thế kỷ 15 – 18 chưa có mốc rõ trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cấu tạo chi tiết và cách thức đan dệt của lưới mành và lưới dòng thời xưa [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Nghề cá, biển cả không vô bờ”, 17/01/2021, https://baodanang.vn/nghe-ca-bien-ca-khong-vo-bo-3040805.html, truy cập 24/10/2026.
