Từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20, mạng lưới đò dọc, đò ngang và các bến đò gắn liền với hoạt động giao thông đường thủy tại vùng nam Quảng Nam [1]. Hệ thống này được ghi nhận trong bản chữ Nho của sách Đại Nam nhất thống chí (ký hiệu HNV-209 tại Thư viện Tổng hợp TP Hồ Chí Minh) cùng các tư liệu chữ Nho lưu tại Tam Kỳ [1]. Tuyến đường sông nối vùng giáp ranh Quảng Nam – Quảng Ngãi với Tam Kỳ và Hội An, đồng thời kết nối các trạm dịch và chợ ven sông [1].
Hai tuyến đò dọc từ Bến Ván
Theo một bài viết trên Báo Quảng Nam năm 2025, giao thông đường sông giữa vùng giáp ranh Quảng Nam – Quảng Ngãi đến Tam Kỳ và Hội An trước đây sử dụng thuyền xuôi ngược, gọi là đò dọc [1]. Hệ thống đò dọc gồm hai tuyến xuất phát từ bến đò Bến Ván, nơi có tên chữ là Bản Tân, sau đổi thành An Tân [1].
Tuyến thứ nhất đi từ Bến Ván đến vùng cửa biển Đại Chiêm và Hội An [1]. Thuyền theo hướng đầm An Hòa, đi dọc sông Trường Giang, qua các bến đò Hà Quang, Bình An, Ngao Tân (trước 7/2025 thuộc xã Tam Tiến), rồi tới các bến Hòa Thanh Hạ, Hòa Thanh Thượng và đò Tỉnh Thủy (trước 7/2025 thuộc xã Tam Thanh, TP Tam Kỳ) [1]. Sau đó, tuyến đi tiếp qua các bến đò Vịnh Giang, Phương Tân, Kỳ Trân, Trà Đóa, Vân Đóa, trước khi đến các bến đò Hiền Lương và Lạc Câu (bảy bến này thuộc địa giới huyện Lễ Dương xưa, trước 7/2025 là huyện Thăng Bình) [1]. Sách Đại Nam nhất thống chí chép về sông Phước Toản: “Phước Toản giang tại Lễ Dương huyện, hạ đồng. Đông thủy tòng Sài Giang hạ lưu nhi lai. Nam đạt Đại Áp hải khẩu. Bắc đạt Đại Chiêm hải khẩu. Khả thông thương thuyền” (dịch: sông Phước Toản ở vùng đồng thấp huyện Lễ Dương; nước từ sông này giáp hạ lưu sông Sài, phía nam chảy đến cửa Đại Áp, phía bắc chảy đến cửa biển Đại Chiêm, thuyền buôn có thể qua lại) [1].
Tuyến thứ hai đi từ Bến Ván đến vùng Chợ Vạn ở Tam Kỳ [1]. Tuyến này hoạt động thưa thớt hơn và ngừng hẳn từ sau năm 1955 [1]. Thuyền theo sông Diêm Trường đến bến đò Diêm Phổ (thường gọi là Cây Trâm), qua bến Phước Lộc (trước 7/2025 thuộc vùng giáp ranh ba xã Tam Hòa, Tam Tiến và Tam Anh Bắc), qua bến đò Trà Lý ở ngã ba sông Bà Bầu (trước 7/2025 thuộc vùng giáp ranh ba xã Tam Anh Bắc, Tam Tiến và Tam Xuân 2), rồi theo hạ lưu sông Tam Kỳ tới điểm dừng tại Chợ Vạn – trung tâm buôn bán của phủ Tam Kỳ xưa [1].
Bến đò ngang và hệ thống trạm dịch
Bên cạnh các bến đò ngang rải rác trên sông Trường Giang thuộc tuyến Bến Ván – Hội An, Đại Nam nhất thống chí ghi nhận nhiều bến đò ngang trên địa bàn huyện Hà Đông thuộc phủ Tam Kỳ xưa [1]. Sách dùng chữ “độ” để chỉ bến đò, gắn với tên làng đặt bến và ghi tên làng đối ngạn (bờ đối diện) để xác định vị trí [1].
Tại ngã ba sông Tam Kỳ có bến đò Quảng Phú, dân gian thường gọi là Đò Ba Bến [1]. Sách Đại Nam nhất thống chí ghi: “Quảng Phú độ: tại Quảng Phú xã, đối ngạn giáp Hà Đông huyện Tam Kỳ xã. Hựu nhất độ đối ngạn Tam Kỳ phủ, Phú Hưng xã. Dịch lộ sở kinh” (dịch: Bến đò Quảng Phú ở xã Quảng Phú, bờ đối diện thuộc xã Tam Kỳ huyện Hà Đông; lại có một đường đò qua bờ bên kia thuộc xã Phú Hưng, phủ Tam Kỳ; đường dịch trạm qua lối này) [1]. Đối chiếu với tư liệu chữ Nho tại địa phương, nhà dịch trạm Nam Kỳ nằm ở bờ bắc sông Tam Kỳ, quan viên và phu trạm dùng đò ở ngã ba sông Tam Kỳ để qua lại làm công vụ [1].
Một bến khác là đò Tam Kỳ trên sông Tam Kỳ, được Đại Nam nhất thống chí chép: “Tam Kỳ độ tại Hà Đông huyện đối ngạn giáp Khương Mỹ xã. Dịch lộ sở kinh. An Tân độ đồng” (dịch: đò Tam Kỳ tại huyện Hà Đông, xã Khương Mỹ ở bờ đối diện; đường dịch trạm qua lối này, giống như đò An Tân) [1]. Như vậy, bến đò Bến Ván – An Tân cũng là lối vận chuyển của nhà dịch trạm Nam Vân đặt gần đó [1]. Tại Tam Kỳ hiện còn một gia đình lưu giữ các công văn chữ Nho của nhà dịch trạm Nam Kỳ về việc huy động dân phu ba làng Khương Mỹ, Dưỡng An và Tam Kỳ (trước 7/2025 thuộc hai phường Hòa Hương, An Sơn của TP Tam Kỳ và thôn Khương Mỹ của xã Tam Xuân 1, huyện Núi Thành) luân phiên làm phu trạm và gánh vác việc lao dịch [1].
Mạng lưới chợ ven bến sông
Sự hình thành của các bến đò gắn liền với sự phát triển của hệ thống chợ ven sông [1]. Ven các bến đò có chợ Bến Ván (sát bến đò An Tân), chợ Chùa (sát bến đò Phú Xuân), chợ Cây Trâm (sát bến đò Diêm Phổ), chợ Bà Bầu (gần bến sông Bà Bầu) và Chợ Vạn Tam Kỳ (nằm trên tuyến đò dọc Bến Ván – Tam Kỳ) [1]. Các chợ này là nơi tập trung lâm sản từ miền nguồn phía nam sông Tam Kỳ, sau đó đưa thuyền chở tới cửa An Hòa ở phía nam hoặc ra Cửa Đại và Hội An ở phía bắc để giao thương buôn lớn chở đi các tỉnh khác hoặc ra nước ngoài [1].
Trên tuyến Bến Ván – An Tân tính từ phía nam ra bắc, nhiều chợ họp sát bến đò gồm chợ Phước Lộc, Diêm Điền, Hà Quang, Bình An (trước 7/2025 thuộc xã Tam Tiến); chợ Hòa Thanh, Phú Quý Hạ (còn gọi là chợ Đò), Kim Đới (đối diện bến đò Tỉnh Thủy, trước 7/2025 thuộc TP Tam Kỳ); cùng các chợ Vịnh Giang, Phương Tân, Đông Tác, Cổ Linh, Kỳ Trân, Tây Giang dọc sông Trường Giang (trước 7/2025 thuộc các xã vùng đông của huyện Thăng Bình) [1].
Tra cứu liên quan
- Dòng sông và bến nước: sông Trường Giang, đầm An Hòa
- Địa bàn và chợ: Tam Kỳ, Chợ Vạn Tam Kỳ
- Đường dịch trạm: nhà dịch trạm Nam Kỳ và dịch trạm thời Nguyễn
Điều còn chưa rõ
- Vị trí cụ thể hiện nay trên thực địa của một số bến đò xưa dọc sông Trường Giang [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại chính xác khi bến đò Bến Ván bắt đầu đổi tên chữ thành An Tân [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách đầy đủ các loại lâm sản được vận chuyển từ miền nguồn sông Tam Kỳ qua các chợ bến đò [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Đò và bến đò ở Nam Quảng Nam xưa”, 09/02/2025, https://baodanang.vn/do-va-ben-do-o-nam-quang-nam-xua-3148673.html, truy cập 24/10/2026.
