Trước khi có hồ Phú Ninh, bè gỗ, mây, tre từ thượng nguồn sông Tam Kỳ xuôi qua Thác Cả về ngã ba sông, rồi được đưa đi bán ở nhiều nơi, nhất là Hội An [4]. Báo Nhân Dân xếp Tam Kỳ cùng Vu Gia, Thu Bồn là ba sông lớn của tỉnh Quảng Nam trước đây [1]. Hạ lưu sông gặp sông Trường Giang và sông Bàn Thạch ở ngã ba trước làng Hương Trà [2].
Ngã ba sông Hương Trà
Theo Báo Nhân Dân, làng Hương Trà nằm ngay ngã ba sông ở phía đông, hình thành vào khoảng đầu thế kỷ 16, nay thuộc phường Hương Trà (trước 7/2025: các phường An Sơn, Hòa Hương và xã Tam Ngọc, thành phố Tam Kỳ) [1]. Sông Trường Giang dài khoảng 60 km, chạy dọc bờ biển, nối hạ lưu sông Thu Bồn với sông Tam Kỳ [1].
Cụ Trần Văn Tuyền, 98 tuổi (năm 2022), người làng Hương Trà, kể rằng mấy trăm năm trước khu ngã ba sông trước làng chỉ là một dòng suối nhỏ, thường khô cạn [2]. Đây là lời kể, chưa có tư liệu khác đối chiếu. Xoáy nước nơi ba dòng sông nhập vào mang lại nguồn thủy sản cho làng; khoảng mươi ghe chài lập thành một đội làm ăn chung, gọi là xóm vạn [2].
Thượng lưu và con đường lâm sản
Trước năm 1945, hai bên sông Tam Kỳ tính từ Thác Cả (nay là khu vực đập chính hồ Phú Ninh) trở lên có 15 làng, nay đã là lòng hồ (trước 7/2025: thuộc hai huyện Phú Ninh và Núi Thành) [4]. Trừ làng Long Sơn thuộc tổng Chiên Đàn, các làng còn lại thuộc tổng Phước Lợi, phủ Tam Kỳ [4].
Phú Ninh vốn là tên một thôn ngay chân Thác Cả; tên khúc sông ở đây, sông Phú Ninh, về sau được dùng cho cả vùng hồ hình thành sau khi sông Tam Kỳ bị chặn dòng [4].
Đường thủy từ Thác Cả lên thượng nguồn đi qua các làng Trường Cửu, Phú Hòa, Đức An, Ngọc Anh, rồi tới Thác Viết vùng Xuân Bình – Phú Thọ để lên thượng nguồn Ngọc Linh [4].
Mây, tre, gỗ từ các làng hữu ngạn được kết bè xuôi về Thác Cả [4]. Tại đây, dây nối được chặt để bè băng qua vùng đá tảng, nhào xuống vực, rồi kết lại và xuôi về ngã ba sông Tam Kỳ [4]. Những cây gỗ nguyên khối dựng đình Hương Trà mấy trăm năm trước cũng theo bè trên sông Tam Kỳ từ thượng nguồn về làng [2].
Hàng sưa ven sông
Dọc bờ sông ở làng Hương Trà là hàng giáng hương, người địa phương quen gọi là cây sưa [3]. Theo các bậc cao niên, dân làng trồng sưa dọc bờ sông Tam Kỳ để lấy bóng mát [1]. Quần thể sưa có tuổi đời trung bình hơn 100 năm, 12 cây hơn 200 năm, và 9 cây được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận Cây di sản Việt Nam [1]. Hoa sưa nở vàng vào độ tháng 3 hằng năm [2].
Du lịch và quy hoạch hai bờ
Tháng 1/2025, ông Nguyễn Minh Nam, khi đó là Phó Chủ tịch UBND thành phố Tam Kỳ, cho biết thành phố đã thí điểm tuyến thuyền Hương Trà – Cà Ban [3].
Ngày 9/8/2025, UBND phường Hương Trà và UBND xã Tam Xuân (trước 7/2025: các xã Tam Xuân I, Tam Xuân II và Tam Tiến, huyện Núi Thành) ký phối hợp quản lý, xây dựng quy hoạch hai bên bờ sông Tam Kỳ từ ngã ba sông đến hồ Phú Ninh [1]. Đoạn sông qua hai địa phương dài hơn 10 km, phạm vi khai thác hai bên bờ khoảng 600 ha [1]. Ý tưởng quy hoạch gồm tuyến đi bộ, xe đạp, công viên, quảng trường ven sông, bến thuyền và cầu qua sông [1].
Tra cứu liên quan
- Tam Kỳ: Tam Kỳ, tên gọi Tam Kỳ
- Công trình, di tích: đình Hương Trà, hồ Phú Ninh
- Sông: sông Trường Giang, sông Thu Bồn
- Hành chính: phường Hương Trà, xã Tam Xuân
Điều còn chưa rõ
- Điểm bắt nguồn, chiều dài, diện tích lưu vực chưa có nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bề rộng lòng sông: nguồn ghi hai con số mâu thuẫn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại lập làng Hương Trà: Báo Nhân Dân ghi đầu thế kỷ 16, bài đình Hương Trà dẫn Báo Đà Nẵng ghi cuối thế kỷ 17 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tiến độ tuyến thuyền và quy hoạch hai bờ chưa có nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Nhân Dân, “Tiềm năng du lịch bên bờ sông Tam Kỳ”, 29/09/2025, https://nhandan.vn/tiem-nang-du-lich-ben-bo-song-tam-ky-post911561.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Nhân Dân, “Hương Trà bóng ngả ba sông”, 10/12/2022, https://nhandan.vn/huong-tra-bong-nga-ba-song-post729045.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Quảng Nam, “Dòng sông kể chuyện…”, 28/01/2025, https://baodanang.vn/dong-song-ke-chuyen-3148303.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Quảng Nam, “Vùng hồ Phú Ninh xưa”, 02/03/2019, https://baodanang.vn/vung-ho-phu-ninh-xua-3084430.html, truy cập 04/11/2026.