Nguyễn Tri Phương không phải tên cha mẹ đặt. Ông tên là Nguyễn Văn Chương; năm 1850, vua Tự Đức ban cho ông cái tên mà lịch sử nhớ đến [1].
Tám năm sau, ông được giao giữ Đà Nẵng trước cuộc tấn công mở đầu cuộc xâm lược của Pháp.
Đà Nẵng, 1858–1860
Ngày 1/9/1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng vào Đà Nẵng và hôm sau chiếm thành Điện Hải [2]. Nguyễn Tri Phương là người chỉ huy quân và dân chống lại, cùng các tướng Đào Trí và Lê Đình Lý [3].
Ông không tìm cách đánh bật đối phương bằng một trận lớn mà chuyển sang lối đánh du kích, giam chân họ ở vùng cửa sông [2]. Theo một nhà nghiên cứu được Việt Nam News dẫn lời, quân Pháp chỉ tiến được khoảng hai dặm ngược sông Hàn [2]. Ngày 23/3/1860, liên quân rút khỏi Đà Nẵng [3].
Gia Định và Hà Nội
Sau Đà Nẵng, ông tiếp tục cầm quân chống Pháp ở Gia Định năm 1861 và ở Hà Nội năm 1873 [1]. Chín năm sau ông, một người xứ Quảng là Hoàng Diệu cũng chết khi giữ thành Hà Nội.
Khi thành Hà Nội thất thủ, ông bị bắt. Ông từ chối hợp tác và tuyệt thực cho đến khi mất, ngày 20/12/1873, tức mồng 1 tháng 11 âm lịch [1]. Con trai ông, Nguyễn Lâm, cũng chết trong trận giữ thành; em trai ông, Nguyễn Duy, đã tử trận ở miền Nam trước đó [1].
Sau khi mất
Hài cốt hai cha con được đưa về quê an táng; lăng mộ xây khoảng năm 1874 [1]. Lăng mộ và nhà thờ ông ở Huế được xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định 575-QĐ/VHTT ngày 14/7/1990 [1].
Điều còn chưa rõ
Bài này dựa trên trang thông tin của thành phố Huế và báo chí, chưa đối chiếu với Đại Nam thực lục hay các công trình sử học. Chức vụ cụ thể của ông ở từng mặt trận, diễn biến ở Gia Định, và những đánh giá khác nhau của giới sử học về cách ông phòng thủ đều chưa được viết tới.
Ít người biết
- Cái tên “Tri Phương” là tên vua ban, có từ năm 1850 [1].
- Trong một gia đình có ba người chết vì chống Pháp: ông, em trai và con trai [1].
- Ông quê ở Huế, nhưng trận đánh làm nên tên tuổi ông lại diễn ra ở Đà Nẵng [1][3].
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Công nghệ thông tin thành phố Huế (HueCIT), “Nguyen Tri Phuong’s Tomb and Ancestral House”, trang Khám phá Huế, https://khamphahue.com.vn/en-us/Discover-Hue/Detail/tid/Nguyen-Tri-Phuong’s-Tomb-and-Ancestral-House.html/pid/17004/cid/485, truy cập 11/10/2026.
- Việt Nam News, “1858-60 fight: a history of the country’s defence in retrospect”, 24/3/2019, https://vietnamnews.vn/sunday/features/465014/1858-60-fight-a-history-of-the-country-s-defence-in-retrospect.html, truy cập 11/10/2026.
- Sài Gòn Giải Phóng, “Thành Điện Hải được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt”, 29/3/2018, https://www.sggp.org.vn/thanh-dien-hai-duoc-xep-hang-di-tich-quoc-gia-dac-biet-post471809.html, truy cập 11/10/2026.
